Người đọc của nguyệt san nên là một nhóm người cụ thể, đủ giống nhau để cùng quan tâm một loại chuyện, và bạn phải gọi tên được họ trước khi chọn chuyên mục. "Toàn thể cán bộ nhân viên" hay "bà con trong khu" là phạm vi phát hành, chưa phải người đọc. Người đọc là người bạn hình dung khi viết từng câu.
Chọn đúng người đọc giúp mọi quyết định sau dễ hơn: viết dài hay ngắn, giọng trang trọng hay thân mật, in giấy hay gửi điện thoại, mục nào giữ, mục nào bỏ. Bài này đi qua cách vẽ chân dung người đọc, xử lý khi một tờ phải phục vụ hai nhóm, viết lời hứa biên tập một câu và kiểm lại sau ba số đầu.
Vì sao phải chọn người đọc trước khi chọn chuyên mục
Phần lớn nguyệt san mới làm bắt đầu từ chiều ngược lại: liệt kê những mục "phải có", như lời ban lãnh đạo, tin hoạt động, gương điển hình, góc thư giãn, rồi tìm cách lấp đầy. Kết quả thường là một tờ báo ai đọc cũng thấy đúng nhưng không ai thấy là của mình. Người làm thì mệt vì mỗi tháng phải gom đủ mục, người đọc thì lướt qua vì không mục nào nói với họ.
Khi bạn bắt đầu từ người đọc, câu hỏi đổi khác: người này mỗi tháng thắc mắc điều gì, lo điều gì, muốn được biết về ai. Một công nhân ca đêm ở xưởng muốn biết lịch đổi ca, chuyện nhà ăn, ai trong tổ vừa có con. Một phụ huynh lớp hai muốn biết con học gì tháng tới, lớp cần chuẩn bị gì, cô giáo nhận xét chung ra sao. Hai người này cần hai tờ báo khác nhau dù cùng là "bản tin tháng".
Chọn người đọc cũng là cách nói "không" có lý do. Khi có người đề nghị thêm một mục, bạn có tiêu chí để cân nhắc: mục này có giúp người đọc chính không. Không có tiêu chí đó, nguyệt san sẽ phình dần theo ý của người có tiếng nói nhất, chứ không theo nhu cầu của người cầm nó lên đọc.
Vẽ chân dung người đọc bằng năm câu hỏi
Bạn không cần khảo sát lớn. Ngồi với ba đến năm người thuộc nhóm người đọc dự kiến, hỏi chuyện chừng mười lăm phút mỗi người, rồi trả lời năm câu sau trên một trang giấy.
- Họ là ai, làm gì, ở đâu trong ngày? Ví dụ giả định: nhân viên bán hàng ở các chi nhánh, đứng quầy cả ngày, đọc điện thoại lúc nghỉ trưa và trên xe buýt về nhà.
- Họ đọc bằng gì và đọc được bao lâu? Màn hình điện thoại năm phút hay bản giấy để trên bàn cả tuần. Câu trả lời này quyết định độ dài và cách trình bày nhiều hơn mọi ý thích của ban biên tập.
- Mỗi tháng họ cần biết điều gì mà hiện không ai nói? Hỏi thẳng: "Tháng rồi có chuyện gì bạn ước gì được biết sớm hơn?" Câu trả lời thường là những chuyện nhỏ, rất thật.
- Họ muốn đọc về ai? Người cùng cảnh, người ở bộ phận khác mà họ ít gặp, hay người lãnh đạo nói thật về kế hoạch. Gần như không ai trả lời là muốn đọc về thành tích chung chung.
- Điều gì làm họ bỏ qua một tờ báo? Chữ nhỏ, câu dài, toàn khen, tin đã biết. Danh sách này là danh sách những thứ nguyệt san của bạn phải tránh.
Gộp năm câu trả lời thành một đoạn ngắn mô tả một người đọc điển hình, đặt cho người đó một cái tên giả định, ví dụ "chị Hạnh bán hàng ca sáng". Khi do dự một bài viết, ban biên tập hỏi nhau: chị Hạnh có đọc bài này không.
Khi một tờ phải phục vụ hai nhóm người đọc
Không phải lúc nào bạn cũng chọn được một nhóm duy nhất. Bản tin trường gửi cả giáo viên lẫn phụ huynh; bản tin công ty gửi cả văn phòng lẫn xưởng; bản tin dòng họ gửi cả người lớn tuổi ở quê lẫn con cháu ở thành phố. Có ba cách xử lý, mỗi cách có giá của nó.
Cách thứ nhất là chọn một nhóm chính và một nhóm phụ. Nhóm chính quyết định giọng văn, độ dài, kênh phát hành; nhóm phụ có một hai mục riêng. Đây là cách ít tốn sức nhất, miễn là ban biên tập nói rõ với nhau nhóm nào là chính, để không tháng nào cũng giằng co.
Cách thứ hai là làm hai phần trong cùng một số, ví dụ mặt trước cho phụ huynh, mặt sau cho học sinh, hoặc phần đầu tiếng phổ thông cho cả nhà, phần cuối chuyên môn cho người trong nghề. Cách này cần trình bày rõ để người đọc biết phần nào dành cho mình.
Cách thứ ba là tách thành hai ấn phẩm. Chỉ nên làm khi nhu cầu của hai nhóm quá khác và nhóm làm có đủ người. Với nhóm hai ba người làm bán thời gian, tách tờ thường dẫn tới cả hai tờ cùng thưa dần. Lời khuyên chung là bắt đầu bằng cách thứ nhất, theo dõi phản hồi qua vài số, rồi mới tính tới cách khác.
Người đọc khác nhau, nguyệt san khác nhau
Bảng dưới là ví dụ giả định về cách nhu cầu người đọc kéo theo giọng văn, độ dài và kênh phát hành. Bạn dùng nó như khung để điền nhóm người đọc của mình.
| Nhóm người đọc | Điều họ cần nhất | Giọng văn hợp | Độ dài gợi ý | Kênh hợp |
|---|---|---|---|---|
| Nhân viên văn phòng | Kế hoạch sắp tới, người mới, việc phòng khác đang làm | Thân mật, thẳng, ít nghi thức | Đọc trong mười phút | Thư điện tử, bản điện tử |
| Công nhân ở xưởng | Lịch ca, an toàn, phúc lợi, chuyện người trong tổ | Ngắn, câu đơn, nhiều ảnh | Một đến hai trang | Bản giấy ở nhà ăn, bảng tin |
| Phụ huynh học sinh | Con học gì, lớp cần gì, hoạt động sắp tới | Rõ ràng, ấm, không dùng từ chuyên môn | Một trang hoặc vài màn hình | Nhóm chat lớp, bản giấy kẹp vở |
| Người lớn tuổi trong dòng họ | Tin hiếu hỉ, khuyến học, chuyện con cháu | Trang trọng, kính cẩn | Hai đến bốn trang, chữ lớn | Bản giấy gửi tận nhà |
| Khách quen của cửa hàng | Điều hữu ích, chuyện người làm, lịch tháng | Gần gũi, không chào bán dồn dập | Đọc trong năm phút | Thư điện tử có đồng ý nhận |
Cùng một sự kiện, ví dụ giả định một đợt sửa nhà ăn, sẽ được viết khác nhau: với công nhân là ăn ở đâu trong hai tuần sửa, với văn phòng là thay đổi giờ nghỉ trưa, với ban lãnh đạo là tiến độ và chi phí. Người đọc quyết định góc kể.
Lời hứa biên tập: một câu để giữ nguyệt san đi đúng đường
Sau khi có chân dung người đọc, bạn viết một câu gọi là lời hứa biên tập. Câu này trả lời: nguyệt san giúp ai, giúp điều gì, mỗi tháng một lần. Nó không phải khẩu hiệu in trên bìa mà là thước đo nội bộ để ban biên tập chọn bài.
Ví dụ giả định cho một công ty phân phối: "Mỗi tháng, giúp nhân viên ở các chi nhánh biết công ty đang đi đâu, ai vừa đến, ai vừa làm được việc khó, trong mười phút đọc." Ví dụ giả định cho một chung cư: "Mỗi tháng, gom mọi việc chung của toà nhà vào một chỗ để cư dân nắm được, bàn được và không phải dò lại nhóm chat." Ví dụ giả định cho một dòng họ: "Mỗi tháng, để con cháu ở xa biết chuyện ở quê và người ở quê biết chuyện con cháu."
Một lời hứa tốt có người đọc cụ thể, có lợi ích cụ thể, và có giới hạn. Câu "phản ánh mọi mặt hoạt động" là lời hứa quá rộng, không giúp loại bài nào. Khi có một bài khó quyết, bạn đọc lại lời hứa: bài này có giúp đúng người đó, đúng điều đó không. Nếu không, bài có thể hay nhưng không thuộc tờ báo này, và nên tìm chỗ khác cho nó.
Kiểm lại người đọc sau ba số đầu
Ba số đầu là giai đoạn thử. Đến số thứ ba, bạn nên dành một buổi nhìn lại xem người đọc thật có giống người đọc đã hình dung không. Những cách kiểm đơn giản, không cần công cụ phức tạp:
- Hỏi trực tiếp năm người đọc ngẫu nhiên: họ nhớ được bài nào, bỏ qua bài nào, muốn thêm gì. Ghi nguyên văn câu trả lời thay vì tóm tắt theo ý mình.
- Đếm số người nhắc tới nguyệt san mà không được hỏi, ví dụ trong cuộc họp hay ở bàn ăn. Đây là dấu hiệu khá tin cậy rằng ấn phẩm đã chạm đúng người.
- Với bản điện tử, xem số người mở và số người bấm vào từng mục nếu kênh gửi có thống kê; nhớ rằng số liệu này chỉ cho biết có mở, không cho biết có đọc kỹ.
- Với bản giấy, để ý số bản còn thừa ở chỗ phát sau một tuần, và có ai mang về nhà không.
- Xem thư, tin nhắn người đọc gửi về: họ hỏi gì, góp gì. Mỗi câu hỏi là gợi ý cho một mục mới hoặc một bài ở số sau.
Nếu người đọc thật khác hẳn hình dung, ví dụ bạn viết cho văn phòng nhưng người đọc kỹ nhất lại là người ở kho, đừng ngại điều chỉnh. Ba số đầu là lúc rẻ nhất để đổi hướng.
Những dấu hiệu cho thấy đã chọn sai người đọc
Mỗi số đều phải giải thích lại từ đầu. Nếu bài nào cũng phải định nghĩa lại khái niệm vì người đọc không biết, có thể bạn đang viết cho người trong nghề nhưng phát cho người ngoài nghề.
Người duyệt sửa nhiều hơn người viết. Khi người duyệt liên tục thêm bớt theo ý mình, có thể nguyệt san đang ngầm viết cho người duyệt chứ không cho người đọc. Cần thống nhất lại lời hứa biên tập.
Chỉ người được nhắc tên mới đọc. Một tờ mà người ta chỉ mở để tìm tên mình là tờ báo danh sách, chưa phải nguyệt san. Cần thêm nội dung hữu ích cho cả những người không được nhắc tới.
Người đọc hỏi những câu mà tờ báo không bao giờ trả lời. Nếu nhóm chat của đơn vị đầy câu hỏi về lịch nghỉ, chế độ, thủ tục mà nguyệt san không có một dòng nào, bạn đang bỏ lỡ chính nhu cầu lớn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm khảo sát trực tuyến để chọn người đọc không?
Có thể, nhưng khảo sát ngắn thường cho câu trả lời lịch sự, chung chung. Trò chuyện trực tiếp với vài người cho nhiều chi tiết thật hơn. Nếu làm khảo sát, giữ dưới mười câu, có câu hỏi mở, và không thu thông tin cá nhân không cần thiết.
Nguyệt san công ty có nên viết cho khách hàng đọc luôn không?
Thường không nên gộp. Nhân viên cần biết chuyện nội bộ mà khách không cần hoặc không nên biết, còn khách cần thông tin hữu ích cho họ. Nếu muốn làm cho khách, hãy làm một thư tháng riêng với lời hứa biên tập riêng.
Người đọc lớn tuổi thì cần lưu ý gì?
Cỡ chữ lớn, câu ngắn, ít từ mượn tiếng nước ngoài, ảnh rõ người. Bản giấy thường được ưa hơn bản điện tử. Nên nhờ một hai người lớn tuổi đọc thử số đầu và góp ý trước khi phát rộng.
Lời hứa biên tập có cần công bố cho người đọc biết không?
Không bắt buộc. Nhiều nơi in một dòng ngắn dưới tên nguyệt san để người đọc biết tờ báo dành cho ai; nhiều nơi chỉ giữ trong nội bộ ban biên tập. Quan trọng là ban biên tập dùng nó để chọn bài.
Bao lâu thì nên xem lại người đọc một lần?
Ngoài lần kiểm sau ba số đầu, nhiều nhóm xem lại mỗi năm một lần, hoặc khi đơn vị thay đổi lớn như mở thêm chi nhánh, sáp nhập bộ phận hay chuyển sang phát hành bản điện tử.
Nếu lãnh đạo muốn nguyệt san viết cho lãnh đạo cấp trên đọc thì sao?
Đó là một nhu cầu thật nhưng là nhu cầu của báo cáo, không phải của nguyệt san. Bạn có thể đề xuất tách phần báo cáo ra một văn bản riêng, để nguyệt san vẫn phục vụ người đọc chính của nó.