Một bản tin tháng thường chỉ cần một ảnh lớn ở trang nhất và vài ảnh nhỏ bên trong; mỗi ảnh phải có chú thích nói rõ ai, đang làm gì, ở đâu, khi nào. Ảnh là thứ người đọc nhìn trước tiên, chú thích là thứ họ đọc thứ hai, nhiều khi trước cả tít. Ảnh mờ, ảnh đông người không rõ ai, ảnh không chú thích là những chỗ làm bản tin mất điểm nhanh nhất.
Bài này đi qua cách chọn ảnh có câu chuyện, cắt ảnh cho rõ chủ thể, đặt ảnh theo lưới cột, chuẩn bị ảnh khi bản tin in đen trắng hoặc photocopy, và cách viết chú thích. Chuyện xin phép đăng ảnh người khác và ảnh trẻ em được nhắc ở mức nguyên tắc; chi tiết pháp lý thuộc chuyên mục bản quyền và quy định.
Chọn ảnh: ảnh có việc đang diễn ra
Ảnh người đang làm việc hơn ảnh xếp hàng. Ảnh tập thể đứng thẳng hàng trước phông là ảnh lưu niệm, ít khi là ảnh tin. Ảnh người đang trao quà, đang sửa đường ống, đang dạy lớp kể được chuyện hơn. Nếu buộc phải dùng ảnh tập thể, chọn ảnh nhỏ và chú thích kỹ.
Một chủ thể rõ ràng. Người xem phải biết ngay ảnh nói về ai hay cái gì. Ảnh chụp cả hội trường từ cuối phòng thường chỉ thấy lưng ghế và đầu người.
Đủ sáng, đủ nét ở chỗ quan trọng. Ảnh hơi nhiễu vẫn dùng được, nhưng ảnh nhoè ở khuôn mặt hay ở vật chính thì nên bỏ. Đừng phóng to một ảnh nhỏ cắt từ ảnh đông người để làm ảnh lớn trang nhất; khi in sẽ vỡ hạt.
Đa dạng người trong ảnh qua các số. Nếu số nào ảnh trang nhất cũng là lãnh đạo hay trưởng ban, người đọc sẽ coi bản tin là bản tin của một nhóm nhỏ. Xoay vòng: người mới, người làm việc thầm lặng, người cao tuổi, các em nhỏ (khi đã được phép).
Ảnh ngang và ảnh dọc. Ảnh ngang hợp với ô trải hai cột ở đầu trang; ảnh dọc hợp với ô một cột. Khi đi chụp, nhắc người chụp chụp cả hai hướng cho cảnh quan trọng.
Đi chụp cho bản tin: danh sách cảnh nên có ở mỗi sự kiện
Phần lớn ảnh dở trong bản tin không do người chụp kém mà do không ai dặn trước cần chụp gì. Trước mỗi sự kiện có khả năng lên bản tin, đưa cho người chụp (thường là một thành viên tình nguyện) danh sách ngắn sau:
- Một ảnh toàn cảnh cho thấy quy mô: bao nhiêu người, ở đâu. Chụp từ chỗ cao hoặc góc phòng, không cần rõ mặt từng người.
- Hai ba ảnh cận cảnh hành động chính: lúc trao quà, lúc cắt băng, lúc thầy cô đứng lớp, lúc thợ đang làm. Đây là ứng viên cho ảnh lớn.
- Một ảnh chi tiết: đôi tay, món đồ, phần thưởng, mâm cỗ. Ảnh chi tiết rất hợp ô nhỏ một cột và không vướng chuyện rõ mặt.
- Ảnh cả chiều ngang và chiều dọc cho cùng một cảnh quan trọng, để người dàn trang có lựa chọn.
- Ghi chú tên người theo thứ tự ngay sau khi chụp ảnh nhóm, kèm việc đã hỏi ý họ về chuyện đăng ảnh chưa. Một tuần sau, không ai nhớ người thứ ba từ trái là ai.
- Gửi tệp gốc, không gửi qua ứng dụng nhắn tin có nén ảnh, hoặc chọn chế độ gửi ảnh chất lượng gốc nếu ứng dụng có.
Với sự kiện có trẻ em, dặn thêm người chụp ưu tiên góc từ phía sau, ảnh tay, ảnh đồ vật, và đánh dấu ảnh nào có trẻ rõ mặt để ban biên tập kiểm việc xin phép trước khi chọn.
Cắt ảnh cho rõ chủ thể
Cắt ảnh là việc làm hằng tháng, và làm đúng giúp ảnh nhỏ trông vẫn rõ. Các bước sau áp cho mọi ảnh trước khi đặt vào trang:
- Xác định chủ thể: người hay vật mà chú thích sẽ nói tới.
- Cắt bỏ khoảng trống thừa: trần nhà, nền đất, mép bàn, người bị cắt nửa ở rìa ảnh.
- Chừa một ít không gian phía trước hướng nhìn hoặc hướng di chuyển của chủ thể, để ảnh không bị “chật mũi”.
- Tránh cắt ngang khớp tay, khớp chân hay ngay cằm; cắt ở giữa đùi, giữa cánh tay trông tự nhiên hơn.
- Cắt theo tỷ lệ ô ảnh đã định trong khung dàn trang, không kéo giãn hay bóp ảnh cho vừa ô.
- Giữ bản gốc chưa cắt trong thư mục riêng, để số sau hoặc bản đọc trên điện thoại có thể cắt theo tỷ lệ khác.
Đừng chỉnh sửa nội dung ảnh tin: không xoá người, không ghép thêm vật, không đổi bối cảnh. Chỉnh sáng tối, cân màu, cắt khung là được; còn thay đổi những gì xảy ra trong ảnh là làm sai sự thật, dù chỉ để ảnh đẹp hơn.
Đặt ảnh trong trang: kích thước và vị trí
Ảnh nên rộng đúng bội số của cột: một cột, hai cột, cả vùng chữ. Ảnh lớn nhất của số nằm ở trang nhất, gắn với tin chính, đặt phía trên hoặc ngay cạnh tít của tin đó để người đọc không phải đoán ảnh thuộc tin nào. Mỗi trang chỉ nên có một ảnh lớn nổi trội; hai ảnh cùng cỡ đặt cạnh nhau làm mắt không biết nhìn đâu trước.
Hướng nhìn của người trong ảnh có tác dụng dẫn mắt. Người trong ảnh nhìn vào trong trang (về phía chữ) thì mắt người đọc đi theo vào bài; nhìn ra mép giấy thì mắt cũng trượt ra ngoài. Nếu ảnh duy nhất của tin lại có người nhìn ra ngoài, đổi vị trí ảnh sang cột kia thay vì lật ngược ảnh, vì lật ảnh làm sai thực tế (chữ trên áo, tay cầm, vị trí cửa).
Khi có nhiều ảnh nhỏ cho một sự kiện, gom thành một cụm ảnh cùng kích thước, xếp theo lưới, với một chú thích chung hoặc chú thích đánh số. Rải mỗi ảnh một nơi trên trang làm trang lổn nhổn. Với bản tin hai trang, nhiều nhất ba bốn ảnh là đủ; sự kiện có nhiều ảnh đẹp thì dồn phần còn lại sang bản điện tử.
Ảnh khi bản tin in đen trắng hoặc photocopy
Phần lớn bản tin cộng đồng in đen trắng hoặc photocopy. Ảnh màu đẹp trên màn hình có thể thành một mảng xám tối khi qua máy. Vài cách chuẩn bị:
- Chuyển ảnh sang thang xám trước và xem trên màn hình: ảnh nào mất chủ thể khi mất màu (áo đỏ trên nền lá xanh trở thành hai mảng xám giống nhau) thì thay ảnh khác.
- Tăng độ sáng vùng tối và độ tương phản vừa phải: máy photocopy thường làm vùng tối tối hơn và mất chi tiết ở bóng.
- Tránh ảnh ngược sáng, ảnh chụp trong phòng tối: khuôn mặt sẽ thành mảng đen.
- In thử một tờ bằng chính máy sẽ dùng, không thử trên máy in màu đẹp hơn ở chỗ khác.
- Không đặt chữ đè lên ảnh: khi photocopy, chữ trên ảnh gần như chắc chắn khó đọc.
- Ảnh nhỏ hơn một chút sẽ rõ hơn: ảnh chất lượng vừa phải in nhỏ trông nét, in to trông nhoè.
Nếu bản gốc dùng để photocopy được in từ máy in laser, chất lượng ảnh của bản gốc quyết định gần hết. Một bản gốc rõ cho ra cả xấp bản sao chấp nhận được; bản gốc nhợt thì bản sao nào cũng nhợt.
Viết chú thích ảnh: đủ ý trong hai câu
Chú thích tốt trả lời những gì người xem không tự thấy được trong ảnh. Bảng dưới so một chú thích yếu và một chú thích đủ ý cho cùng một ảnh, các tình huống đều là ví dụ giả định.
| Ảnh | Chú thích yếu | Chú thích đủ ý |
|---|---|---|
| Buổi trao học bổng ở nhà văn hoá | Trao học bổng | Bác tổ trưởng (thứ hai từ trái) trao học bổng khuyến học cho năm em học sinh của tổ, sáng chủ nhật cuối tháng tại nhà văn hoá khu phố. |
| Đội bảo trì sửa đường ống | Đội bảo trì làm việc | Hai anh đội bảo trì thay đoạn ống nước rò ở tầng hầm khu B; nước sinh hoạt khu này đã trở lại bình thường từ chiều cùng ngày. |
| Ảnh tập thể dòng họ | Con cháu về dự giỗ tổ | Con cháu các chi chụp ảnh chung sau lễ giỗ tổ; hàng đầu từ trái: các cụ cao niên nhất của bốn chi. |
Ba nguyên tắc: viết ở thì hiện tại hoặc rõ thời điểm; nêu tên người khi họ là chủ thể và đã đồng ý; với ảnh nhiều người, chỉ vị trí bằng “từ trái sang”, “hàng đầu”. Không viết chú thích chỉ lặp lại tít. Kiểm tên và chức danh trong chú thích kỹ như kiểm trong thân bài, vì đây là chỗ người trong ảnh đọc đầu tiên.
Xin phép và ghi nguồn ảnh: nguyên tắc tối thiểu
Ảnh trong bản tin có hai câu hỏi phải trả lời trước khi đăng: ai chụp, và người trong ảnh có đồng ý không. Ảnh do người khác chụp, kể cả thành viên trong nhóm, nên ghi tên người chụp ở chú thích hoặc ở góc ảnh và hỏi họ trước khi dùng. Ảnh lấy từ trang mạng, từ nhóm chat, từ báo chí thì không mặc nhiên được dùng; luật về sở hữu trí tuệ bảo vệ quyền của người chụp. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định về quyền đối với hình ảnh cá nhân cũng đặt ra yêu cầu khi đăng ảnh người khác, đặc biệt khi ảnh rõ mặt và đi kèm tên.
Với trẻ em, nguyên tắc chặt hơn: ảnh, tên, lớp của học sinh cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và tuân theo quy định của nhà trường. Ảnh trẻ em nên chụp từ phía sau hoặc ở góc không rõ mặt khi chưa chắc đã có đồng ý. Không đăng ảnh kèm chú thích kiểu xếp hạng, so sánh các em với nhau.
Đây là nguyên tắc chung, không phải ý kiến pháp lý cho từng trường hợp. Khi có tranh chấp về một bức ảnh đã đăng, nên hỏi luật sư, ví dụ qua dịch vụ hỏi đáp pháp lý AI Cố Vấn, và gỡ ảnh khỏi bản điện tử trong lúc chờ làm rõ.
Câu hỏi thường gặp
Bản tin hai trang nên có bao nhiêu ảnh?
Thường từ hai đến bốn ảnh là vừa: một ảnh lớn ở mặt trước cho tin chính, một vài ảnh nhỏ ở mặt sau. Nhiều hơn thì ảnh phải thu nhỏ, khó nhìn, và chữ bị chèn ép. Ảnh dư của sự kiện có thể đưa vào bản điện tử.
Ảnh chụp bằng điện thoại có đủ chất lượng để in bản tin không?
Với khổ ảnh trong bản tin A4, ảnh chụp điện thoại đủ sáng, không bị phóng to số thường đủ dùng. Vấn đề hay gặp không phải độ phân giải mà là ảnh nhoè, ngược sáng, hoặc gửi qua ứng dụng nhắn tin bị nén mất chi tiết. Nên xin người chụp gửi tệp gốc.
Có cần ghi tên người chụp dưới mỗi ảnh không?
Nên ghi khi ảnh do người khác chụp, ở cuối chú thích hoặc góc ảnh, vừa là tôn trọng người chụp vừa giúp sau này biết hỏi ai khi cần dùng lại. Ảnh do chính ban biên tập chụp có thể ghi chung ở hộp thông tin ban biên tập.
Chú thích ảnh nên dài bao nhiêu?
Một đến hai câu là đủ cho phần lớn ảnh. Câu đầu nói ai đang làm gì, câu sau thêm ở đâu, khi nào hoặc kết quả. Ảnh tập thể đông người có thể dài hơn để chỉ tên theo hàng. Đừng viết thành một đoạn văn thứ hai của bài.
Có được dùng ảnh minh hoạ lấy trên mạng cho đẹp không?
Không nên mặc định là được. Phần lớn ảnh trên mạng có chủ sở hữu, và việc dùng không xin phép có thể vi phạm quyền tác giả. Ưu tiên ảnh tự chụp. Nếu cần ảnh minh hoạ, dùng nguồn có giấy phép rõ ràng cho phép dùng và ghi nguồn theo đúng điều kiện.
Ảnh trẻ em trong tập san lớp có cần xin phép không?
Cần. Ảnh, tên và lớp của học sinh nên có đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và theo quy định của nhà trường. Nếu chưa chắc có đồng ý, chọn ảnh chụp từ phía sau hoặc ảnh không rõ mặt, và không ghi tên.