Tệp PDF của bản in khổ A4 hai cột gần như luôn khó đọc trên điện thoại: người đọc phải phóng to, kéo ngang, kéo xuống, rồi kéo ngược lên cột bên. Bản tin muốn được đọc trên điện thoại cần một phiên bản riêng, dàn thành một cột, chữ đủ to, ảnh rộng hết màn hình, dù nội dung giữ y như bản in.
Bài này nói về hình thức của bản đọc trên điện thoại: ba cách làm từ đơn giản đến công phu, cỡ chữ và khoảng cách, ảnh, bảng, lịch, và cách để bản in với bản điện thoại không lệch nhau. Chuyện gửi đi qua thư điện tử, nhóm chat hay trang web, giờ gửi và danh sách người nhận thuộc chuyên mục phát hành.
Vì sao tệp PDF bản in không hợp với điện thoại
Bản in A4 được thiết kế cho mắt nhìn cả trang một lúc: tít lớn, hai cột, ảnh đặt cạnh chữ. Màn hình điện thoại dựng đứng chỉ rộng chừng một phần ba chiều ngang trang A4. Khi mở tệp PDF, cả trang được thu nhỏ cho vừa màn hình và chữ thân bài trở nên rất nhỏ. Người đọc phóng to để đọc cột trái, đọc xong phải kéo xuống, rồi kéo ngược lên đầu cột phải, vừa kéo vừa dò. Phần lớn người đọc bỏ cuộc sau vài lần như vậy, đặc biệt người lớn tuổi.
Ảnh chụp từng trang bản in gửi vào nhóm chat cũng gặp vấn đề tương tự, lại thêm chữ trong ảnh không tìm kiếm được, không phóng to rõ nét được nếu ảnh bị nén, và không đọc được bằng tính năng đọc to của điện thoại dành cho người khiếm thị.
Điều đó không có nghĩa phải bỏ tệp PDF. Tệp PDF bản in vẫn có giá trị để lưu trữ, để ai muốn tự in ra thì in, và để đọc trên máy tính. Chỉ là nó không nên là bản duy nhất gửi cho người đọc chủ yếu dùng điện thoại, mà ở nhiều nhóm, đó là phần đông.
Một cách nghĩ dễ nhớ: bản in là một trang báo được nhìn cả mặt cùng lúc, bản điện thoại là một cuộn giấy được kéo từ trên xuống. Cùng một nội dung nhưng thứ tự, nhịp và độ dài đoạn phải theo cách người đọc chạm vào nó. Khi chấp nhận hai hình thức là hai việc khác nhau, việc dàn bản điện thoại không còn bị coi là chép lại cho xong.
Ba cách làm bản đọc trên điện thoại
Chọn cách theo sức của ban biên tập. Cách nào cũng tốt hơn chỉ gửi tệp PDF bản in.
| Cách | Làm thế nào | Hợp với | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Tin nhắn dài theo mục | Chép nội dung thành từng đoạn văn bản thường, mỗi mục một tin, kèm một hai ảnh | Bản tin khu phố, dòng họ gửi qua nhóm chat | Không giữ được trình bày; dài thì trôi tin |
| Tệp PDF khổ hẹp một cột | Dàn lại nội dung trên trang dọc khổ hẹp, một cột, chữ to | Bản tin nội bộ, tập san muốn giữ dáng vẻ ấn phẩm | Phải dàn hai lần; tệp vẫn là tệp tải về |
| Trang web hoặc thư điện tử dạng một cột | Đưa nội dung lên trang hoặc thư tự co theo màn hình | Cơ quan, cửa hàng có sẵn trang web hoặc công cụ gửi thư | Cần người biết làm; phải kiểm trên nhiều loại máy |
Ba cách này không loại trừ nhau. Nhiều nhóm làm cùng lúc: một tin nhắn ngắn giới thiệu số mới và khung việc cần nhớ trong tháng, một tệp PDF một cột cho ai muốn đọc trọn, và tệp PDF bản in cho ai muốn in. Điều cần tránh là mỗi kênh mang một nội dung hơi khác, người đọc không biết tin bản nào.
Với nhóm mới bắt đầu, cách đầu tiên kèm tệp PDF bản in đính theo cho ai muốn in là đủ. Khi bản tin đã đều đặn, chuyển sang cách thứ hai hoặc thứ ba. Dù cách nào, nội dung phải là một, chỉ khác hình thức.
Cỡ chữ, khoảng cách và độ dài đoạn trên màn hình
Màn hình điện thoại đọc khác giấy: gần mắt hơn, nhưng nhỏ và hay đọc trong lúc di chuyển. Các mốc sau áp cho bản PDF khổ hẹp lẫn trang web:
- Chữ thân bài đủ to để đọc mà không phải phóng to khi cầm điện thoại ở khoảng cách bình thường. Với trang web, nhiều hướng dẫn thiết kế lấy khoảng 16 điểm ảnh làm mức tối thiểu cho chữ thân bài; với PDF khổ hẹp, hãy thử trực tiếp trên vài điện thoại.
- Một cột duy nhất, lề hai bên vừa đủ để chữ không dính mép màn hình.
- Đoạn văn ngắn, hai đến bốn câu. Trên màn hình hẹp, một đoạn sáu câu đã dài cả màn hình.
- Tít phụ dày hơn bản in: cứ vài đoạn có một tít nhỏ, giúp người đọc lướt tìm mục mình cần.
- Khoảng cách dòng rộng hơn bản in một chút, để dấu tiếng Việt không chạm nhau khi chữ hiển thị trên màn hình mật độ thấp.
- Không dùng chữ quá mảnh, chữ xám nhạt: ngoài trời nắng, màn hình mờ đi đáng kể.
Kiểm tra cuối cùng: mở bản đọc trên một chiếc điện thoại màn hình nhỏ và cũ nhất mà bạn mượn được, giảm độ sáng xuống mức trung bình, đọc thử ba đoạn. Nếu phải phóng to, chữ còn quá nhỏ.
Ảnh, bảng và lịch: những thứ phải dàn lại
Ảnh rộng hết chiều ngang. Trên màn hình hẹp, ảnh nhỏ đặt cạnh chữ không còn chỗ. Mọi ảnh nên kéo hết chiều ngang cột, chú thích ngay bên dưới. Ảnh ngang có thể cắt lại gần vuông để không quá dẹt trên màn hình dọc.
Bớt ảnh. Bốn ảnh xếp chồng trên điện thoại là bốn lần kéo màn hình. Chọn một hai ảnh đắt nhất cho mỗi tin.
Bảng nhiều cột thành danh sách. Bảng lịch năm cột ở bản in sẽ tràn ngang trên điện thoại. Chuyển thành danh sách: mỗi sự kiện một dòng, bắt đầu bằng ngày, sau đó giờ, nơi, việc.
Lịch và việc phải làm lên đầu. Người đọc trên điện thoại hay chỉ xem phần đầu. Đưa một khung ngắn “Tháng này cần nhớ” lên ngay sau tít bản tin, rồi mới tới các tin.
Không nhúng chữ vào ảnh. Thông báo, lịch, lời chúc thiết kế thành ảnh có chữ trông đẹp nhưng không phóng to rõ, không tìm kiếm được, không đọc to được. Viết thành chữ thật.
Khung “xem tiếp trang 3” phải bỏ. Bản đọc trên điện thoại chảy liên tục, không có trang. Sửa mọi chỉ dẫn chuyển trang cho khớp.
Giữ bản in và bản điện thoại khớp nhau
Lỗi hay gặp nhất khi có hai bản là sửa bên này quên bên kia: bản in đã đính chính tên người, bản điện thoại vẫn sai. Quy trình sau giúp tránh lệch:
- Chốt nội dung chữ trước, trong một tệp văn bản gốc duy nhất, đã qua soát lỗi.
- Từ tệp gốc đó dàn bản in và bản điện thoại, không chép từ bản này sang bản kia.
- Khi có sửa sau khi đã dàn, sửa vào tệp gốc trước, rồi cập nhật cả hai bản, đánh dấu đã sửa ở cả hai.
- Đặt tên tệp giống nhau, chỉ khác hậu tố, ví dụ thêm “in” và “dt” sau số kỳ, để biết hai tệp là một cặp.
- Trước khi gửi, một người đọc lướt song song hai bản, so tít, tên người, ngày giờ.
- Nếu phát hiện sai sau khi gửi, đính chính ở cả hai kênh: trong nhóm chat hoặc thư tiếp theo, và ở hộp đính chính của số sau.
Cách làm tệp gốc chung còn có lợi khi lưu trữ: một năm sau, ai cần tra lại một tin chỉ phải tìm trong tệp gốc, không phải mở từng tệp dàn trang.
Soát bản điện thoại trước khi gửi
Bản điện thoại thường được làm sau cùng, khi ai cũng đã mệt, nên hay lọt lỗi. Một vòng soát mười phút theo thứ tự sau là đủ:
- Mở bản điện thoại trên ít nhất hai máy khác nhau, một máy màn hình nhỏ, một máy đã tăng cỡ chữ hệ thống.
- Kéo từ đầu đến cuối một lượt chỉ để xem bố cục: có chỗ nào chữ tràn ngang, ảnh bị cắt, bảng bị vỡ không.
- Đọc kỹ khung “Tháng này cần nhớ”: ngày, giờ, nơi chốn so với bản in.
- Kiểm mọi chỉ dẫn kiểu “xem trang 3”, “cột bên” đã được bỏ hoặc sửa chưa.
- Bật tính năng đọc to, nghe thử một đoạn có tên người và số liệu để biết thứ tự đọc có hợp lý không.
- Xem lại ảnh có trẻ em, người chưa đồng ý: bản điện tử dễ bị chuyển tiếp ra ngoài nhóm hơn bản giấy, nên càng phải chắc.
- Gửi thử cho chính mình hoặc một thành viên trước khi gửi cả nhóm.
Bước cuối nghe thừa nhưng bắt được nhiều lỗi nhất: ảnh không hiện, tệp đính kèm nhầm số cũ, tin nhắn bị cắt giữa chừng vì quá dài.
Bản điện thoại cho người lớn tuổi và người khiếm thị
Người lớn tuổi dùng điện thoại thường đã tăng cỡ chữ hệ thống. Nội dung là chữ thật (tin nhắn, trang web, thư) sẽ to theo; nội dung là ảnh chụp trang hay PDF thì không. Đây là lý do mạnh nhất để có bản chữ thật bên cạnh bản PDF: người đọc tự điều chỉnh được theo mắt mình.
Điện thoại có tính năng đọc to nội dung trên màn hình, giúp người khiếm thị hoặc người mắt yếu nghe bản tin. Tính năng này chỉ đọc được chữ thật, và đọc theo thứ tự xuất hiện. Vì thế, bản điện thoại nên có tít, đoạn văn, danh sách rõ ràng theo thứ tự đọc, ảnh có chú thích bằng chữ. Nếu dùng trang web, thêm mô tả ngắn cho ảnh để người không nhìn thấy vẫn biết ảnh nói gì.
Một ví dụ giả định: chi hội người cao tuổi của một phường gửi bản tin qua nhóm chat bằng ba tin nhắn chữ, mỗi tin một mục, kèm một ảnh. Con cháu chỉ cho các cụ cách bấm giữ tin nhắn để nghe đọc to. Một số cụ trước đây chỉ xem ảnh, nay nghe được hết nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Gửi tệp PDF bản in vào nhóm chat có được không?
Được, nhưng không nên là cách duy nhất. Tệp PDF khổ A4 hai cột phải phóng to và kéo ngang mới đọc được trên điện thoại. Nên gửi kèm bản chữ thật dàn một cột, tệp PDF để cho ai muốn tự in hoặc lưu lại.
Bản đọc trên điện thoại có cần đầy đủ như bản in không?
Nội dung chính phải như nhau để không ai thiệt thông tin, nhưng có thể bớt ảnh, rút gọn chú thích dài, chuyển bảng thành danh sách. Những thứ chỉ hợp với giấy như phiếu cắt rời hay ô điền tay thì thay bằng hướng dẫn tương ứng.
Có nên làm bản tin thành một ảnh dài để gửi cho tiện?
Không nên. Ảnh dài khó phóng to rõ nét, bị nén khi gửi, không tìm kiếm được chữ và không đọc to được. Người lớn tuổi đã tăng cỡ chữ trên máy cũng không được hưởng lợi. Chữ thật kèm vài ảnh luôn tốt hơn.
Bản PDF khổ hẹp nên rộng bao nhiêu?
Không có con số duy nhất. Mục tiêu là khi mở trên điện thoại, trang vừa khít chiều ngang màn hình và chữ thân bài đọc được không cần phóng to. Thử dàn một trang mẫu, mở trên vài máy khác nhau, rồi điều chỉnh chiều rộng trang và cỡ chữ.
Làm sao biết người đọc dùng điện thoại hay đọc bản giấy?
Hỏi trực tiếp trong một phiếu góp ý ngắn, hoặc quan sát: bao nhiêu người cầm bản giấy về, bao nhiêu người hỏi lại thông tin đã có trong nhóm chat. Chuyên mục phát hành có bài riêng về đo người đọc.
Có cần làm bản điện thoại riêng nếu bản tin chỉ một trang?
Vẫn nên. Một trang A4 hai cột trên điện thoại vẫn phải phóng to. Với bản tin một trang, chép nội dung thành hai ba tin nhắn chữ theo mục, kèm ảnh chính, chỉ mất vài phút mỗi số.