NguyetSan.comNguyệt San
Trình bày và in ấn

Chia cột chữ trong bản tin: hai cột hay ba cột, lề và độ dài dòng dễ đọc

Bản tin A4 nên chia mấy cột, lề rộng bao nhiêu, dòng dài bao nhiêu chữ thì dễ đọc, căn đều hay căn trái, và cách dựng lưới cột dùng cả năm.

Close view of a Vietnamese designer hand holding a steel ruler over a large blank sheet on a cutting mat, pencil guide marks only, warm desk lamp, evening office

Với bản tin khổ A4, hai cột là lựa chọn an toàn cho đa số trường hợp; ba cột hợp khi có nhiều tin ngắn và người đọc quen đọc báo. Một cột kéo hết chiều ngang A4 cho dòng chữ quá dài, mắt dễ lạc dòng khi xuống hàng; bốn cột trở lên trên A4 làm dòng quá ngắn, chữ bị ngắt vụn. Lề trang, khoảng cách giữa các cột và cách căn chữ quyết định phần còn lại.

Bài này giải thích vì sao độ dài dòng quan trọng, cách dựng một lưới cột dùng chung cho mọi trang, khi nào phá lưới cho ảnh và tít, và vài lỗi căn chữ đặc thù của tiếng Việt. Không cần biết thuật ngữ thiết kế; chỉ cần một thước kẻ và bản nháp của chính bạn.

Vì sao độ dài dòng quan trọng hơn số cột

Khi đọc, mắt không trượt đều mà nhảy từng quãng trên dòng chữ, rồi ở cuối dòng phải quay ngược về đầu dòng kế tiếp. Dòng càng dài, cú quay về càng xa và càng dễ rơi nhầm vào dòng trên hoặc dòng dưới. Dòng quá ngắn thì ngược lại: mắt phải xuống hàng liên tục, chữ bị ngắt thành từng mẩu, câu văn mất nhịp. Nhiều tài liệu kinh điển về trình bày chữ khuyên dòng chữ thân bài nên nằm trong khoảng 45 đến 75 ký tự kể cả dấu cách; đây là con số tham khảo đúc kết cho chữ Latinh, tiếng Việt có nhiều dấu và từ ngắn nên bạn cứ dùng làm mốc rồi thử bằng mắt.

Số cột chỉ là cách để đưa độ dài dòng về khoảng dễ đọc. Trên khổ A4 dọc, sau khi trừ lề, vùng chữ rộng khoảng mười sáu đến mười tám xăng-ti-mét. Chia hai cột cho mỗi dòng khoảng tám xăng-ti-mét; với cỡ chữ thân bài vừa phải, mỗi dòng thường rơi vào khoảng năm mươi đến sáu mươi ký tự, nằm gọn trong vùng dễ đọc. Chia ba cột cho dòng khoảng năm xăng-ti-mét, khoảng ba mươi lăm ký tự, hơi ngắn nhưng chấp nhận được với tin ngắn kiểu báo.

Cách tự kiểm đơn giản: đếm số ký tự của vài dòng ngẫu nhiên trong bản nháp. Nếu thường xuyên dưới ba mươi hoặc trên tám mươi, hãy đổi số cột hoặc cỡ chữ trước khi bàn chuyện màu sắc.

Hai cột, ba cột hay một cột: chọn theo nội dung

Mỗi cách chia có chỗ dùng riêng. Bảng sau là gợi ý cho khổ A4 dọc, cỡ chữ thân bài thông thường.

Cách chiaHợp vớiCần lưu ý
Một cột có lề rộngThư của ban biên tập, bài cảm nhận, bản tin cho người lớn tuổi với chữ rất toPhải tăng lề hai bên để dòng không quá dài; trông giống thư hơn bản tin
Hai cộtĐa số bản tin nội bộ, khu phố, dòng họ, cửa hàngẢnh đặt ngang một cột hoặc ngang cả hai cột; dễ dàn, dễ đọc
Ba cộtBản tin nhiều tin ngắn, tập san trường có nhiều bài nhỏDòng ngắn, căn đều dễ hở chữ; ảnh nhỏ trong một cột khó nhìn
Hai cột không đều (một rộng, một hẹp)Trang có bài chính và cột phụ chứa lịch, ghi chú, trích dẫnCột hẹp không nên chứa thân bài dài; hợp với danh sách ngắn

Không bắt buộc mọi trang dùng cùng một số cột, nhưng nên dùng chung một lưới. Ví dụ lưới sáu đơn vị cho phép vừa chia hai cột (mỗi cột ba đơn vị) vừa chia ba cột (mỗi cột hai đơn vị) mà lề và khoảng cách vẫn thẳng hàng.

Dựng lưới cột một lần, dùng cả năm

Lưới là bộ đường kẻ ẩn quy định lề, cột và khoảng cách. Dựng như sau trên bất kỳ công cụ dàn trang nào bạn đang dùng:

  1. Đặt lề bốn phía. Với bản in ở máy văn phòng, lề không nên nhỏ hơn vùng máy không in được, thường để từ mười hai đến hai mươi milimét là thoải mái. Lề dưới có thể rộng hơn lề trên một chút để trang trông cân.
  2. Nếu bản tin gấp đôi hoặc đóng ghim, lề phía gáy (chỗ gấp) nên rộng hơn lề ngoài vài milimét để chữ không chui vào nếp gấp.
  3. Chọn số cột theo bảng ở trên, đặt khoảng cách giữa các cột khoảng bốn đến sáu milimét. Khoảng quá hẹp khiến mắt nhảy sang cột bên; quá rộng làm trang rời rạc.
  4. Kẻ thêm vài đường ngang cố định: chân măng-sét, mép trên vùng ảnh chính, vị trí chân trang. Các khối sẽ bám vào những đường này.
  5. Đặt khoảng cách dòng thân bài làm đơn vị nhịp dọc, rồi để khoảng cách trên dưới tít, ảnh là bội số của đơn vị đó; các dòng ở hai cột cạnh nhau sẽ thẳng hàng.
  6. Lưu lưới vào tệp mẫu. Mỗi số mới nhân bản từ mẫu, không vẽ lại.

Lưới tốt là lưới người đọc không nhìn thấy, chỉ cảm thấy trang “gọn”. Nếu bạn thấy mình liên tục phải kéo khối lệch khỏi lưới để cho vừa, có thể lưới đang không hợp với nội dung, nên chỉnh lưới một lần thay vì phá từng trang.

Căn đều hay căn trái: lỗi riêng của tiếng Việt

Căn đều hai bên làm khối chữ vuông vức, trông như báo in. Nhưng trong cột hẹp, phần mềm phải kéo giãn khoảng trắng giữa các từ để dòng chạm đủ hai lề, tạo ra những lỗ hổng lớn, đôi khi nối thành “dòng sông trắng” chạy dọc khối chữ. Tiếng Việt viết rời từng âm tiết nên khoảng trắng bị giãn càng dễ thấy.

Căn trái, mép phải tự do giữ khoảng cách giữa các chữ đều nhau, dễ đọc hơn trong cột hẹp. Mép phải nhấp nhô là đặc điểm chứ không phải lỗi. Với bản tin ba cột hoặc cột hẹp, căn trái thường là lựa chọn an toàn.

Ngắt dòng giữa từ là chuyện của các ngôn ngữ có từ dài. Tiếng Việt không có gạch nối ngắt âm tiết; nếu công cụ của bạn đang tự chèn gạch nối theo quy tắc tiếng Anh, hãy tắt đi, vì nó có thể cắt đôi những tên riêng hay chữ viết tắt.

Chữ mồ côi là một chữ đứng trơ trọi ở dòng cuối đoạn, hoặc một dòng lẻ bị đẩy sang đầu cột kế tiếp. Sửa bằng cách bớt hoặc thêm vài chữ trong đoạn, đừng bóp khoảng cách chữ.

Thụt đầu dòng hay cách đoạn chọn một trong hai, không dùng cả hai. Trong cột hẹp, thụt đầu dòng nhẹ tiết kiệm chỗ hơn chừa một dòng trống giữa các đoạn.

Phá lưới có chủ ý: ảnh, tít và trích dẫn

Một trang mà mọi thứ đều nằm gọn trong từng cột trông đều đặn nhưng đơn điệu. Bản tin có nhịp khi một vài thành phần được phép trải qua nhiều cột: tít của tin chính chạy ngang hai cột, ảnh lớn trang nhất chiếm hết chiều ngang vùng chữ, một câu trích nổi bật đặt ngang giữa hai cột. Quy tắc là phá theo bội số của cột: ảnh rộng đúng một cột, hai cột hoặc ba cột, không rộng một cột rưỡi.

Đừng để ảnh cắt ngang giữa một cột chữ mà chữ chảy vòng quanh ảnh theo kiểu lượn sóng. Cách này làm dòng chữ bên cạnh ảnh ngắn đi bất thường, mắt người đọc phải dò. Ảnh nên chiếm trọn chiều ngang cột, chữ đi trên và dưới ảnh.

Tít của một bài nên nằm trên toàn bộ các cột của bài đó. Nếu tít chỉ nằm trên cột đầu, người đọc không biết cột thứ hai thuộc bài nào. Khi hai bài nằm cạnh nhau, dùng một đường kẻ mảnh hoặc khoảng trắng rộng hơn khoảng cách cột để tách, tránh để thân bài của hai tin dính liền khiến người đọc đọc nhầm sang tin bên.

Ví dụ giả định: sửa một trang chia cột bị rối

Một bản tin nội bộ của xưởng may (ví dụ giả định) dùng khổ A4, ba cột, căn đều hai bên, cỡ chữ nhỏ để nhét được năm tin trên trang nhất. Công nhân phản ánh khó đọc, nhiều người chỉ xem ảnh rồi bỏ. Khi in ra soi, ban biên tập thấy ba vấn đề: dòng chữ trong cột hẹp chỉ khoảng ba mươi ký tự, khoảng trắng giữa các chữ giãn thành lỗ lớn; tít của tin thứ hai chỉ nằm trên một cột nên người đọc tưởng cột bên là phần tiếp của tin đầu; ảnh rộng khoảng một cột rưỡi đẩy chữ thành những dòng cụt.

Cách sửa không cần làm lại từ đầu. Trang nhất chuyển sang hai cột, giữ ba tin thay vì năm, hai tin còn lại chuyển vào trong. Thân bài chuyển sang căn trái, tăng cỡ chữ một bậc. Tít mỗi tin trải đúng trên các cột của tin đó, giữa hai tin có đường kẻ mảnh. Ảnh chính kéo ra đủ hai cột, ảnh phụ thu về đúng một cột. Số sau, ban biên tập hỏi lại vài tổ trưởng: phần lớn nói đọc hết trang nhất trong giờ nghỉ trưa, điều trước đó hiếm khi xảy ra.

Bài học của ví dụ này là trang rối hiếm khi do thiếu trang trí, mà thường do cố nhét quá nhiều tin vào cột quá hẹp. Bớt một tin thường hiệu quả hơn mọi cách chỉnh khoảng cách.

Kiểm nhanh một trang đã chia cột

In trang ra, đặt cách mắt một sải tay, rồi soát theo danh sách sau trước khi chuyển sang trang khác:

  • Mỗi bài có thấy rõ bắt đầu ở đâu, kết thúc ở đâu không, kể cả khi chuyển cột.
  • Có cột nào kết thúc lửng giữa câu mà không có chỉ dẫn “xem tiếp” không.
  • Các dòng thân bài ở hai cột cạnh nhau có thẳng hàng không, nhìn theo đường ngang.
  • Có lỗ trắng lớn giữa các chữ do căn đều không; nếu có, chuyển đoạn đó sang căn trái.
  • Lề phía gáy có đủ rộng để chữ không bị nếp gấp nuốt không.
  • Ảnh có rộng đúng bội số cột không, có ảnh nào lệch lưới vài milimét không.
  • Có dòng mồ côi ở đầu cột hoặc chữ lẻ ở cuối đoạn không.

Nhờ một người không tham gia làm số đó đọc thử một bài chuyển cột. Nếu họ dừng lại để tìm dòng tiếp theo dù chỉ một giây, chỗ đó cần sửa.

Câu hỏi thường gặp

Bản tin A5 nên chia mấy cột?

Khổ A5 hẹp nên thường chỉ một cột thân bài, với lề vừa phải. Hai cột trên A5 làm dòng rất ngắn, chữ bị ngắt vụn, chỉ hợp với danh sách hoặc lịch. Nếu nội dung nhiều, nên tăng số trang thay vì chia cột hẹp hơn.

Có nên dùng đường kẻ dọc giữa các cột không?

Không bắt buộc. Khoảng cách giữa cột đủ rộng là đã tách được chữ. Đường kẻ dọc mảnh có ích khi hai cột thuộc hai bài khác nhau, hoặc khi bản tin dùng ba cột hẹp. Kẻ quá đậm làm trang trông như bảng biểu hành chính.

Lề bao nhiêu là đủ cho bản tin in ở máy văn phòng?

Mỗi máy có vùng mép không in được khác nhau, thường vài milimét. Để lề từ khoảng mười hai đến hai mươi milimét là thoải mái và trông thoáng. Cách chắc nhất là in một trang có khung viền sát lề để xem máy của bạn cắt mất bao nhiêu.

Căn đều hai bên có làm bản tin trông chuyên nghiệp hơn không?

Trông vuông vức hơn trong cột rộng, nhưng trong cột hẹp dễ sinh lỗ trắng giữa các chữ, nhất là với tiếng Việt viết rời âm tiết. Nếu dùng căn đều, hãy soát kỹ từng đoạn; chỗ nào hở nhiều thì chuyển sang căn trái hoặc sửa câu.

Bản đọc trên điện thoại có dùng lại được lưới cột của bản in không?

Thường là không. Màn hình điện thoại hẹp, chia cột làm người đọc phải phóng to và kéo ngang liên tục. Bản đọc trên điện thoại nên dàn lại thành một cột, giữ chung tít, ảnh và kiểu chữ để vẫn nhận ra là cùng một bản tin.

Có cần lưới cột khi bản tin chỉ có một trang?

Vẫn nên có, dù đơn giản. Lưới giúp tít, ảnh và các khối tin thẳng hàng, giúp tháng sau dàn nhanh hơn và trang trông có trật tự. Một lưới hai cột với lề cố định là đủ cho bản tin một trang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138