Giọng văn của bản tin nên đi theo người đọc chính của nó: câu ngắn và việc cụ thể cho công nhân, trang trọng và không viết tắt cho người cao tuổi, rõ ràng về việc cần làm cho phụ huynh, gần gũi nhưng tôn trọng cho học sinh. Giọng văn ở đây là bốn thứ đo được: cách xưng hô, độ dài câu, chọn từ, và mức trang trọng. Một bản tin có nhiều nhóm người đọc vẫn giữ được một giọng chung nếu ban biên tập thống nhất trước bốn thứ đó.
Bài này đi qua từng nhóm người đọc hay gặp của nguyệt san và bản tin tháng, với ví dụ giả định viết lại cùng một thông báo theo nhiều giọng, cách chọn xưng hô, những chữ nên tránh, và cách lập một bản quy ước giọng văn một trang để nhiều người cùng viết mà bản tin không bị lệch giọng từ trang này sang trang khác.
Giọng văn trong bản tin gồm những gì
Khi nói một bản tin có giọng "khô" hay "thân", người ta thường cảm nhận chung chung. Để sửa được, cần tách giọng văn ra thành những phần có thể chỉnh. Phần thứ nhất là xưng hô: bản tin gọi người đọc là gì, tự gọi mình là gì. Phần thứ hai là độ dài câu: câu ngắn đọc nhanh và chắc, câu dài cho phép giải thích nhưng dễ làm người đọc lạc.
Phần thứ ba là chọn từ: từ hành chính hay từ đời thường, từ Hán Việt hay từ thuần Việt, có dùng từ nước ngoài, từ viết tắt hay không. Phần thứ tư là mức trang trọng: có dùng lời chào, lời chúc, cách nói vòng hay nói thẳng. Bốn phần này có thể chỉnh độc lập; một bản tin có thể xưng hô thân mật mà vẫn chọn từ cẩn trọng.
Giọng văn không phải trang trí. Nó quyết định người đọc có hiểu và có làm theo không. Một thông báo an toàn lao động viết bằng câu dài, đầy từ hành chính có thể đúng hoàn toàn mà công nhân ca đêm không đọc hết. Một thư chia buồn trong bản tin dòng họ viết bằng giọng thân mật như tin nhắn bạn bè có thể làm gia đình người mất thấy bị xem nhẹ.
Các nhóm người đọc và giọng văn hợp với họ
Bảng dưới tổng hợp đặc điểm của các nhóm người đọc hay gặp. Đây là gợi ý ban đầu; người hiểu rõ nhất người đọc của bạn vẫn là chính bạn sau vài số hỏi ý kiến họ.
| Nhóm người đọc | Họ cần gì nhất | Giọng hợp | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Công nhân, người lao động ở xưởng | Biết việc gì đổi, ảnh hưởng ca làm, lương, an toàn ra sao | Câu ngắn, động từ rõ, ví dụ trong xưởng | Từ hành chính, khẩu hiệu, câu nhiều mệnh đề |
| Người cao tuổi ở khu phố, dòng họ | Thông tin chính xác, lịch rõ ràng, sự tôn trọng | Trang trọng vừa phải, xưng hô đúng thứ bậc | Viết tắt, từ tiếng Anh, giọng đùa cợt |
| Phụ huynh | Biết con cần gì, mình cần làm gì, hạn khi nào | Rõ ràng, đi thẳng vào việc, có danh sách | Lời lẽ dạy bảo, so sánh học sinh |
| Học sinh | Thấy mình và bạn mình trong tập san, được tôn trọng | Gần gũi, câu sinh động, không trịch thượng | Giọng răn dạy, chấm điểm, xếp hạng bài |
| Khách của cửa hàng | Thông tin hữu ích, không bị làm phiền | Thân thiện, ngắn, thật | Hứa hẹn quá đà, dồn khuyến mãi |
Nhiều bản tin có hơn một nhóm người đọc, như bản tin chung cư vừa có người cao tuổi vừa có người trẻ đi làm. Khi đó chọn giọng theo nhóm cần thông tin nhất trong từng tin: tin về lịch giỗ chung của khu phố theo giọng người cao tuổi, tin về giờ đóng cổng theo giọng rõ ràng ngắn gọn cho mọi người.
Xưng hô: bản tin gọi người đọc là gì
Gọi theo cách tập thể quen gọi nhau. Bản tin khu phố gọi "bà con", "các hộ"; bản tin chung cư gọi "cư dân"; bản tin công ty gọi "anh chị em" hay "các bạn đồng nghiệp"; bản tin dòng họ gọi "con cháu", "bà con trong họ"; tập san trường gọi "các bạn" khi học sinh viết cho học sinh. Chọn một cách và giữ cố định.
Tránh xưng hô quá xa cách. Cụm "quý cư dân", "quý vị" hợp với thông báo trang trọng, nhưng dùng cho mọi tin thì bản tin nghe như văn bản hành chính. Dành chúng cho lời chào đầu năm hay thư cảm ơn.
Ban biên tập tự gọi mình thế nào. Dùng "ban biên tập" hoặc tên bản tin, không dùng ngôi thứ nhất số ít. Một bản tin là tiếng nói của một nhóm người, không phải của một cá nhân, kể cả khi thực tế chỉ có một người làm.
Gọi người được nhắc tới trong tin. Dùng cách gọi theo tuổi và quan hệ quen thuộc: "bác", "cô", "anh", "chị", "em", kèm tên. Trong bản tin dòng họ, gọi theo thứ bậc trong họ. Lần đầu ghi đủ họ tên, những lần sau gọi tắt theo cách tập thể quen.
Ví dụ giả định: cùng một thông báo, ba giọng khác nhau
Ví dụ giả định. Một xưởng chế biến ở Tây Ninh đổi giờ giao ca. Bản cho công nhân: "Từ thứ hai tuần đầu tháng sau, ca sáng vào lúc sáu giờ, sớm hơn ba mươi phút. Ca chiều tan lúc hai giờ rưỡi chiều. Xe đưa đón chạy sớm theo giờ mới. Ai đi xe riêng mà không kịp giờ, báo tổ trưởng trước thứ sáu này để được xếp lại ca." Câu ngắn, mỗi câu một việc, có việc cần làm ở cuối.
Cùng nội dung, nếu là bản tin dòng họ báo đổi giờ buổi họp họ cho các cụ: "Kính thưa các cụ, các ông bà, buổi họp họ đầu năm năm nay dời lên sáng chủ nhật, bắt đầu lúc tám giờ thay vì chín giờ như mọi năm, để các cụ ở xa kịp về trong ngày. Con cháu nào đưa đón các cụ xin chú ý giờ mới." Giọng trang trọng hơn, xưng hô theo thứ bậc, có lý do vì người cao tuổi cần biết vì sao thay đổi.
Bản cho phụ huynh trong tập san trường: "Từ tuần sau, giờ vào lớp buổi sáng là bảy giờ kém mười lăm. Phụ huynh đưa con đến trường trước giờ này; cổng trường mở từ sáu giờ mười lăm. Học sinh đến muộn vẫn được vào lớp, giáo viên chủ nhiệm sẽ liên lạc nếu con đi muộn nhiều lần." Rõ việc phụ huynh cần làm, không có lời trách hay so sánh.
Những chữ làm bản tin xa người đọc và cách thay
Phần lớn bản tin nội bộ và bản tin khu phố bị chê khô không phải vì nội dung mà vì một nhóm nhỏ những chữ quen tay từ văn bản hành chính. Bảng dưới gom một số chữ hay gặp và cách thay bằng lời đời thường; đây là gợi ý, không phải danh sách cấm.
| Chữ hay gặp | Thay bằng | Ghi chú |
|---|---|---|
| tiến hành tổ chức | tổ chức, làm | Bỏ động từ đệm |
| nhằm mục đích | để | Ngắn hơn, nghĩa không đổi |
| trên địa bàn | ở, trong | Nói thẳng tên khu phố, phường |
| công tác | việc | Khi không nói về đi công tác |
| được sự quan tâm của | bỏ, hoặc nêu cụ thể ai đã làm gì | Nếu có việc cụ thể thì kể việc đó |
| đông đảo | con số cụ thể | Người đọc tin con số hơn tính từ |
| triển khai thực hiện | làm, bắt đầu | Hai động từ gần nghĩa đứng cạnh nhau |
Không cần thay hết mọi chữ hành chính. Thông báo chính thức chép lại từ văn bản vẫn giữ nguyên câu chữ của văn bản. Chỉ khi ban biên tập tự viết tin, những chữ trên mới nên nhường chỗ cho lời nói thường ngày mà người đọc dùng với nhau.
Viết cho người cao tuổi và học sinh: những điều nên nhớ
Hai nhóm người đọc này cần sự chú ý riêng vì chúng ở hai đầu của khoảng cách thế hệ, và cả hai đều dễ bị viết "xuống" thay vì viết "cho".
- Người cao tuổi: không viết tắt. Viết đủ "ban quản trị" thay vì chữ tắt, "thành phố" thay vì chữ tắt hai chữ cái. Viết tắt tiết kiệm vài chữ nhưng có thể làm người đọc phải hỏi lại.
- Người cao tuổi: tránh từ tiếng Anh. Các từ đã quen với người trẻ như đặt lịch trực tuyến bằng chữ nước ngoài nên viết bằng tiếng Việt, kèm giải thích ngắn nếu cần.
- Người cao tuổi: trình bày hỗ trợ giọng văn. Chữ cỡ lớn, khoảng cách dòng thoáng, mỗi đoạn ngắn. Phần trình bày có bài riêng ở danh mục trình bày và in ấn.
- Học sinh: không giọng răn dạy. Tập san là nơi các em đọc về chính mình. Một bài mở bằng "các em cần phải" nghe như giờ sinh hoạt lớp, không như tập san.
- Học sinh: không chấm điểm, không xếp hạng bài. Giới thiệu bài của các em bằng nội dung, không gắn nhãn "bài hay nhất", "giải nhất" trong tập san trừ khi là kết quả của một cuộc thi chính thức đã công bố, và ngay cả khi đó cũng nên nhẹ tay.
- Học sinh: cẩn thận với từ lóng. Một vài từ của tuổi học trò làm tập san gần gũi, nhưng từ lóng thay đổi nhanh và có thể mang nghĩa khác người lớn không biết. Để các em trong ban biên tập góp ý chỗ này.
Với cả hai nhóm, cách kiểm tốt nhất là nhờ một người trong nhóm đó đọc trước. Một bác hưu trí đọc thử bản tin khu phố, hay một em lớp dưới đọc thử tập san, sẽ chỉ ra những chỗ người viết không thể tự thấy.
Lập bản quy ước giọng văn một trang cho cả ban biên tập
Khi nhiều người cùng viết, mỗi người mang giọng riêng vào. Một bản quy ước một trang giúp bản tin đọc như một tờ thống nhất mà không cần một người sửa lại mọi bài.
- Ghi người đọc chính và người đọc phụ của bản tin trong một câu.
- Chốt cách gọi người đọc và cách ban biên tập tự gọi mình.
- Ghi độ dài câu gợi ý cho tin ngắn và cho bài dài, kèm một câu ví dụ đạt chuẩn.
- Lập danh sách mười từ nên tránh và từ thay thế, lấy từ chính những bài đã đăng.
- Ghi quy ước viết số, ngày tháng, giờ, tên đơn vị, chức danh.
- Ghi những loại tin cần giọng riêng, như tin chia buồn, tin chúc mừng, và một câu mẫu cho mỗi loại.
- Xem lại bản quy ước mỗi sáu tháng, bổ sung từ góp ý của người đọc.
Bản quy ước không phải để bắt mọi người viết giống hệt nhau. Bài chân dung, bài tản văn vẫn nên giữ giọng riêng của người viết. Quy ước chỉ đặt ra cái nền chung cho những phần người đọc cần sự thống nhất: tin việc, thông báo, xưng hô, cách viết số và ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bản tin có nhiều nhóm người đọc thì chọn giọng chung thế nào?
Chọn nền giọng theo nhóm cần thông tin nhất và dễ bị bỏ lại nhất, thường là người cao tuổi hoặc người ít đọc. Viết rõ cho họ thì nhóm khác vẫn đọc được. Những bài riêng cho một nhóm, như góc thiếu nhi, có thể dùng giọng riêng và đánh dấu bằng tên mục.
Có nên dùng biểu tượng cảm xúc trong bản tin gửi qua nhóm chat không?
Có thể dùng tiết chế trong lời chào, lời chúc, nếu đó là thói quen của nhóm. Không dùng trong tin việc, tin buồn hay thông báo quan trọng, vì làm giảm độ nghiêm túc và có thể bị hiểu sai. Bản giấy thì không nên dùng.
Viết cho công nhân có nên dùng tiếng địa phương không?
Một vài từ quen thuộc của địa phương làm bản tin gần gũi, nhưng nên giữ ở mức người từ nơi khác đến làm việc vẫn hiểu. Xưởng có nhiều lao động từ nhiều vùng thì ưu tiên từ phổ thông, nhất là trong tin an toàn và tin về lương, ca làm.
Bản tin cửa hàng gửi khách nên thân mật tới mức nào?
Thân thiện như cách nhân viên nói chuyện với khách quen tại quầy, nhưng không suồng sã. Tránh lời hứa quá đà và giọng thúc ép mua. Thư tháng của cửa hàng được đọc khi nó có ích; giọng văn chỉ giữ người đọc lại khi nội dung đã đáng đọc.
Làm sao biết giọng văn hiện tại có hợp với người đọc không?
Hỏi trực tiếp vài người đọc thuộc các nhóm khác nhau sau mỗi vài số: phần nào khó hiểu, phần nào đọc thấy xa cách. Để ý những câu hỏi người đọc gửi về; nếu nhiều người hỏi lại một thông tin đã có trong bản tin, có thể nó được viết chưa đủ rõ.
Có nên nhờ công cụ AI đổi giọng một bài cho hợp người đọc không?
Có thể dùng để có bản nháp khác giọng, nhưng phải đọc lại kỹ vì công cụ hay thêm câu sáo, đổi sắc thái, hoặc thêm chi tiết không có. Không đưa tên người, thông tin riêng vào công cụ. Bản quy ước giọng văn của ban biên tập vẫn là thước đo cuối cùng.