Một cuộc phỏng vấn ngắn cho bản tin chỉ cần mười lăm phút, năm câu hỏi mở và một lần gửi lại lời trích để người được hỏi xác nhận. Nó không giống phỏng vấn báo chí kéo dài hàng giờ: người làm bản tin tháng thường hỏi đồng nghiệp ở căng tin, hàng xóm ở sảnh chung cư, thầy cô giờ ra chơi, hay bác trưởng họ sau buổi giỗ. Mục tiêu là lấy được chi tiết thật và một hai câu nói đáng đăng, không phải một bài nói chuyện đầy đủ.
Bài này đi qua cách chuẩn bị, năm câu hỏi dùng được cho hầu hết tin, kỹ thuật trong lúc hỏi, cách hỏi người ngại nói như công nhân, người cao tuổi, học sinh, cách xin duyệt lời trích sao cho đúng mà không làm tin nhạt đi, và cách lưu ghi chép, ghi âm cho an toàn.
Khi nào tin trong bản tin cần một cuộc phỏng vấn
Không phải tin nào cũng cần hỏi ai. Lịch thu phí, giờ mở cửa, thông báo nghỉ lễ chỉ cần văn bản gốc. Nhưng có ba loại tin gần như luôn cần ít nhất một cuộc trò chuyện. Loại thứ nhất là tin về người: người mới đến, người nghỉ hưu, người vừa làm được việc gì đó cho tập thể. Không có lời của chính họ, tin chỉ còn là chức danh và số năm.
Loại thứ hai là tin về một thay đổi mà người đọc sẽ hỏi "vì sao". Văn bản thông báo thường chỉ nói điều gì thay đổi; người phụ trách mới trả lời được vì sao và những trường hợp riêng sẽ được xử lý thế nào. Một câu hỏi ngắn với họ tiết kiệm cho bản tin hàng chục câu hỏi của người đọc sau này.
Loại thứ ba là tin cần xác nhận. Khi trong sổ tin có một chuyện nghe kể lại, cách nhanh nhất để biết đúng sai là hỏi thẳng người trong cuộc. Cuộc hỏi đó có khi chỉ hai phút qua điện thoại hay một tin nhắn, nhưng vẫn là phỏng vấn, và vẫn cần ghi lại ai nói, nói lúc nào.
Nếu tin không thuộc ba loại trên, cân nhắc trước khi hẹn ai. Mỗi cuộc phỏng vấn lấy đi mười lăm phút của một người bận việc; hỏi những điều đã có sẵn trong văn bản làm họ thấy phí thời gian và lần sau ngại nhận lời. Giữ phỏng vấn cho đúng chỗ cần là cách giữ quan hệ lâu dài giữa ban biên tập với cả tập thể.
Chuẩn bị trong năm phút trước khi hỏi
Phỏng vấn ngắn thất bại thường vì người hỏi không biết mình cần gì. Năm phút chuẩn bị giải quyết phần lớn chuyện này.
- Viết ra một câu: tin này cần gì từ người được hỏi — một lý do, một chi tiết, một câu nói, hay xác nhận một con số.
- Tìm hiểu trước những gì đã biết: họ làm ở đâu, bao lâu, việc vừa rồi diễn ra thế nào; đừng hỏi lại những điều đã có trong giấy tờ.
- Hẹn giờ và nói rõ ngay từ đầu: hỏi để viết cho bản tin số tháng này, mất khoảng mười lăm phút.
- Hỏi trước nếu muốn ghi âm, và nói ghi âm sẽ xoá sau khi tin đăng.
- Ghi sẵn năm câu hỏi ra giấy, chừa chỗ trống dưới mỗi câu để ghi.
- Chọn chỗ yên tĩnh vừa đủ, nơi người được hỏi thấy thoải mái; với công nhân là giờ nghỉ, chỗ quen của họ, không phải phòng làm việc của sếp.
Nói rõ mục đích ngay từ đầu là điều công bằng với người được hỏi. Người ta trả lời khác khi biết lời mình sẽ được in ra cho cả tập thể đọc, và họ có quyền biết điều đó trước khi mở lời.
Năm câu hỏi dùng được cho hầu hết tin
Năm câu dưới đây là bộ khung, đổi chữ cho hợp người và việc. Chúng đều là câu hỏi mở, không trả lời được bằng có hay không.
- Việc này bắt đầu thế nào? Ví dụ: "Anh kể lại lúc tổ mình nhận việc sửa dây chuyền này được không?" Câu này cho bối cảnh mà người được hỏi tự kể, thường kèm chi tiết bạn không ngờ.
- Vì sao lại làm như vậy? Ví dụ: "Sao ban quản trị chọn sửa mái trước rồi mới sửa thang máy, thưa chú?" Câu này lấy được lý do, phần mà văn bản thông báo hay thiếu.
- Chỗ nào khó nhất? Câu hỏi này gần như luôn cho ra chi tiết cụ thể và có hơi người, vì người ta nhớ rõ lúc khó.
- Chị kể một lần cụ thể được không? Khi người được hỏi nói chung chung như "vất vả lắm", câu này kéo họ về một ngày, một việc. Chi tiết trong câu trả lời thường là câu bốn của tin.
- Bà con, đồng nghiệp cần biết thêm điều gì? Câu cuối cho người được hỏi cơ hội nói điều họ thấy quan trọng mà bạn chưa hỏi tới, và thường cho ra thông tin hành động cho câu năm của tin.
Cách xưng hô trong câu hỏi theo đúng quan hệ thật: anh chị, cô chú, bác, em. Trong bản tin của một tập thể, giữ đúng thứ bậc xưng hô quen thuộc làm người được hỏi thoải mái hơn mọi kỹ thuật phỏng vấn.
Trong lúc hỏi: nghe nhiều hơn nói
Hỏi một câu, rồi im. Sau khi người được hỏi trả lời xong, đợi thêm vài giây trước khi hỏi tiếp. Khoảng lặng ngắn thường làm họ nói thêm một câu, và câu đó hay là câu đáng trích nhất.
Hỏi lại mọi con số và tên. Khi nghe "khoảng ba chục người", hỏi lại có danh sách không. Khi nghe tên một người, hỏi cách viết đầy đủ và chức danh. Lỗi tên và số sau phỏng vấn đến từ việc ngại hỏi lại trong lúc nói chuyện.
Ghi nguyên văn câu đáng trích. Không cần chép mọi lời. Khi nghe một câu ngắn, rõ, có hình ảnh, chép nguyên văn ngay và đánh dấu. Phần còn lại ghi ý.
Không gợi ý câu trả lời. Tránh câu hỏi kiểu "Chắc anh vui lắm phải không?". Người được hỏi sẽ gật đầu cho xong, và bạn nhận được một lời trích do chính mình nghĩ ra.
Kết thúc đúng giờ đã hẹn. Mười lăm phút là mười lăm phút. Nếu cần thêm, hỏi xin hẹn lần khác hoặc nhắn hỏi một hai câu bổ sung. Giữ lời về thời gian giúp lần sau người ta sẵn lòng nhận lời.
Hỏi người ngại nói: công nhân, người cao tuổi, học sinh
Nhiều người nghĩ mình "không biết nói gì cho hay" nên từ chối. Với công nhân ở xưởng hay người lao động phổ thông, hãy hỏi về việc tay họ làm hằng ngày thay vì hỏi cảm nghĩ. "Chị chỉ cách kiểm một đường may bị lỗi cho em xem được không?" dễ trả lời hơn "Chị cảm thấy thế nào khi được khen?". Câu chuyện cụ thể sẽ tự đến trong lúc họ chỉ việc.
Với người cao tuổi, dành thời gian dài hơn, hỏi chậm, và chấp nhận câu chuyện đi vòng. Ghi lại cả những chi tiết ngoài lề vì đó có thể là phần quý nhất cho bản tin dòng họ hay bản tin khu phố. Đọc lại phần ghi chép cho họ nghe trước khi về, nhất là tên người, năm tháng, địa danh cũ.
Với học sinh trong tập san trường, phỏng vấn nên có thầy cô biết và trong không gian của trường; ảnh, tên và lời của các em chỉ được đăng khi nhà trường và cha mẹ đã đồng ý theo nề nếp của trường. Hỏi các em về việc đã làm, điều đã học, không hỏi để so sánh bạn này với bạn kia, và không đăng lời có thể làm em bị bạn bè trêu chọc sau này.
Xin duyệt lời trích: cho xem gì, không bắt buộc cho xem gì
Bản tin của một tập thể khác báo chí ở chỗ người được hỏi và người đọc đều là người quen, nên quy tắc duyệt thường rộng rãi hơn. Bảng dưới là cách làm phổ biến; nếu cơ quan, trường học có quy định riêng về duyệt bài, theo quy định đó.
| Phần của tin | Có gửi người được hỏi xem không | Lý do |
|---|---|---|
| Câu trích nguyên văn | Nên gửi | Đảm bảo đúng lời, đúng ý; người được hỏi đôi khi muốn sửa cách nói chứ không đổi ý |
| Tên, chức danh, con số họ cung cấp | Nên gửi | Đây là chỗ sai nhiều nhất |
| Chi tiết riêng tư như bệnh, gia cảnh | Bắt buộc hỏi | Chỉ đăng khi họ đồng ý rõ ràng |
| Tít, sa-pô, cách sắp xếp bài | Không bắt buộc | Đây là phần việc của ban biên tập |
| Thông tin lấy từ nguồn khác trong tin | Không gửi | Họ không chịu trách nhiệm phần không phải lời của họ |
Khi gửi lời trích, gửi đúng đoạn có lời của họ kèm một câu: "Nhờ anh xem giúp lời trích này có đúng ý không, nếu cần sửa thì nhắn trước thứ tư." Nếu họ muốn sửa câu cho "trang trọng hơn" mà làm mất chi tiết, có thể thương lượng: giữ ý của họ, dùng lời thuật lại thay cho trích nguyên văn.
Ghi chép, ghi âm và lưu cho an toàn
Giấy ghi chép và tệp ghi âm chứa lời nói của một người cụ thể, có khi kèm chuyện riêng họ kể ngoài phần được đăng. Hãy coi đó là dữ liệu cá nhân, giữ ở chỗ chỉ người viết và trưởng ban biên tập mở được, không gửi vào nhóm chat chung. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân của Việt Nam đặt ra các nguyên tắc về thu thập và lưu trữ thông tin của người khác; với bản tin nội bộ, cách làm an toàn là thu đúng phần cần, giữ trong thời gian cần, rồi xoá.
Một nếp làm đơn giản: ghi âm được xoá sau khi tin đã đăng và người được hỏi không phản hồi gì trong vài tuần. Giấy ghi chép giữ lại phần đã đăng để đối chiếu nếu có thắc mắc, phần chuyện riêng thì huỷ. Nếu người được hỏi đề nghị xoá ghi âm sớm hơn, làm theo.
Nếu bạn dùng công cụ chép lời tự động để gỡ băng, nhớ rằng bạn đang gửi giọng nói của người khác cho một dịch vụ bên ngoài. Hỏi ý người được phỏng vấn trước, hoặc tự gỡ băng phần cần trích. Kết quả chép lời luôn phải nghe lại để kiểm tên riêng, địa danh và con số.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn qua tin nhắn có được không?
Được với câu hỏi xác nhận ngắn, như con số, ngày giờ, cách viết tên. Với tin về người hay câu hỏi vì sao, nói chuyện trực tiếp hoặc gọi điện cho câu trả lời tự nhiên hơn. Câu trả lời bằng tin nhắn thường gọn nhưng thiếu chi tiết, và người viết dễ bị cuốn theo câu chữ đã trau chuốt sẵn.
Người được hỏi muốn đọc cả bài trước khi đăng thì có nên đồng ý không?
Với bản tin của tập thể nhỏ, thường có thể đồng ý cho đọc phần liên quan tới họ, nhưng nói rõ ban biên tập giữ quyền về tít, cách sắp xếp và phần thông tin từ nguồn khác. Nếu họ muốn sửa những phần đó, giải thích lý do giữ lại một cách nhẹ nhàng.
Một người nói điều không đúng trong phỏng vấn thì có đăng không?
Không đăng điều đã biết là sai, kể cả dưới dạng lời trích. Nếu đó là con số hay sự kiện, hỏi lại và kiểm với nguồn khác. Nếu đó là ý kiến cá nhân về người khác, cân nhắc kỹ, thường là bỏ, vì bản tin sẽ thành nơi chuyển lời qua lại.
Người được hỏi nói "đừng ghi câu này" thì sao?
Tôn trọng yêu cầu đó và không đăng câu ấy. Nếu thông tin quan trọng với người đọc, tìm cách xác nhận từ nguồn khác có thể đứng tên. Giữ lời hứa này là điều kiện để người trong tập thể tiếp tục tin và trò chuyện với ban biên tập.
Có nên phỏng vấn nhiều người cho một tin ngắn không?
Với tin năm câu, một người là đủ, hai người nếu cần cân bằng hai góc nhìn. Bài dài về một sự kiện hay một thay đổi lớn có thể cần ba bốn người, mỗi người một vai khác nhau. Hỏi quá nhiều người cho tin ngắn chỉ làm bạn phải bỏ đi phần lớn lời trích, dễ làm người được hỏi phật lòng.
Phỏng vấn lãnh đạo cho bản tin nội bộ có khác gì không?
Khác ở chỗ cần hẹn qua thư ký hoặc người phụ trách, gửi câu hỏi trước, và thường phải duyệt kỹ hơn. Vẫn nên dùng câu hỏi mở về lý do và việc cụ thể, tránh để buổi phỏng vấn thành bài phát biểu. Hỏi một câu về chuyện thực tế người lao động đang thắc mắc giúp bài có ích hơn.