Soát bản in thử là đọc lại bản tin trên giấy, đúng như khi đã in, để bắt lỗi trước khi in cả xấp; nên làm ít nhất hai lượt, mỗi lượt soát một loại lỗi, và có ít nhất một người không viết bài nào trong số đó. Lỗi trên màn hình và lỗi trên giấy khác nhau: nhiều lỗi về lề, ảnh, thứ tự trang và cỡ chữ chỉ hiện ra khi cầm tờ giấy thật.
Bài này đưa ra cách chia lượt soát, danh sách những chỗ hay sai nhất trong bản tin tháng, cách đánh dấu sửa cho người dàn trang hiểu, và cách xử lý khi lỗi đã lọt ra ngoài. Soát chất lượng màu, lỗi kỹ thuật của máy in là việc của nghề in, bài này chỉ nhắc ở mức người đặt in cần biết.
Vì sao phải soát trên giấy, không chỉ trên màn hình
Người viết và người dàn trang đã nhìn nội dung hàng chục lần trên màn hình; mắt họ đọc cái họ nghĩ là đúng chứ không còn đọc cái đang có. In ra giấy làm nội dung “lạ” trở lại, nhất là khi đổi tư thế, đổi chỗ ngồi. Trên giấy, bạn cũng thấy được những thứ màn hình che: chữ thân bài thật ra nhỏ hơn bạn tưởng, ảnh tối hơn, lề quá sát nếp gấp, một khối chữ bị lặp hai lần ở hai trang.
Bản in thử nội bộ nên được in bằng đúng cách sẽ in thật: in ở máy văn phòng thì in thử ở máy đó; ra tiệm thì in một bản ở máy gần nhất có cùng khổ, rồi nếu có điều kiện, xin tiệm thêm một bản mẫu. Bản tin bốn trang gấp đôi phải được in thử nguyên khổ và gấp lại, không in rời từng trang A4.
Thời gian soát nên được ghi vào lịch ra số như một bước riêng, có ngày giờ, chứ không phải “nếu kịp thì soát”. Bản tin tháng hay trễ, và bước bị cắt đầu tiên khi trễ luôn là bước soát. Đó cũng là lúc lỗi dễ lọt nhất. Với bản tin tháng, hai buổi tối cho hai lượt soát, cách nhau ít nhất một ngày, là mức nhiều ban biên tập nhỏ kham được mà vẫn bắt được phần lớn lỗi đáng ngại.
Chia lượt soát: mỗi lượt một loại lỗi
Soát mọi thứ trong một lượt đọc thì mắt bỏ sót nhiều. Chia ra như sau, mỗi lượt ngắn và tập trung. Hai người soát độc lập tốt hơn một người soát hai lần.
| Lượt | Soát gì | Cách làm |
|---|---|---|
| 1. Nhìn tổng thể | Thứ tự trang, lề, nếp gấp, ảnh có đúng chỗ, có khoảng trống lạ | Cầm bản đã gấp, lật từng trang, không đọc chữ |
| 2. Thông tin “cứng” | Tên người, chức danh, ngày giờ, địa điểm, số kỳ, con số | Đối chiếu với nguồn gốc: danh sách, lịch, thư mời |
| 3. Chữ | Chính tả, dấu, lặp từ, câu cụt, tít và sa-pô khớp nội dung | Đọc chậm, đọc to nếu được |
| 4. Chi tiết trình bày | Chú thích ảnh, chỉ dẫn chuyển trang, khung lịch, hộp ban biên tập | Đi theo danh sách cố định của bản tin |
Lượt thứ hai quan trọng nhất. Sai một chữ chính tả người đọc bỏ qua được; sai tên người, sai ngày họp thì phải đính chính, có khi làm mất lòng người được nhắc tới. Với bản tin có tin hiếu hỉ, chúc mừng, khen thưởng, lượt này nên do người nắm danh sách gốc làm.
Những chỗ trong bản tin tháng hay sai nhất
Kinh nghiệm chung của các ban biên tập nhỏ cho thấy lỗi tập trung vào một số chỗ quen thuộc. Soát kỹ gấp đôi ở các chỗ này:
- Tên người và dấu tiếng Việt: cùng một tên nhưng chép từ nhiều nguồn, gõ bằng các kiểu mã dấu khác nhau (dựng sẵn và tổ hợp), có thể trông giống nhau trên màn hình mà in ra lệch dấu hoặc rơi dấu với một số phông chữ; tên sai một dấu như Hằng thành Hằn là lỗi người đọc thấy ngay. Với tên người lớn tuổi, thêm chuyện tên thường gọi và tên trên giấy tờ khác nhau, hỏi người nhà dùng tên nào.
- Chức danh sau thay đổi nhân sự, nhất là chức danh của những đơn vị đã sáp nhập hay đổi tên.
- Thứ và ngày không khớp nhau, ví dụ ghi thứ Bảy nhưng ngày đó là Chủ nhật. Mở lịch đối chiếu từng dòng.
- Lịch âm và lịch dương trong bản tin dòng họ, khu phố: ghi một loại hay cả hai, và có khớp nhau không.
- Số kỳ, tháng ở măng-sét và ở đầu các trang trong, nếu có, chưa được sửa khi nhân bản từ số trước.
- Chú thích ảnh mô tả sai thứ tự người, hoặc là chú thích của ảnh cũ còn sót.
- Chỉ dẫn “xem tiếp trang …” trỏ tới trang không còn đúng sau khi đổi bố cục.
- Đoạn văn lặp do sao chép hai lần, hoặc đoạn cuối bị mất do khung chữ bị tràn mà không báo.
Một mẹo hiệu quả với lỗi tràn khung: sau khi dàn xong, đọc câu cuối của mỗi bài trong bản in và so với câu cuối trong tệp chữ gốc. Nếu khác, phần đuôi bài đang bị giấu sau khung chữ.
Soát phần hình: ảnh, lề, nếp gấp và mặt sau
Lượt nhìn tổng thể dễ bị làm qua loa vì “trông ổn”. Hãy làm nó như một việc riêng, có thứ tự. Trước hết, ảnh: ảnh có đúng là ảnh của tin bên cạnh không, có bị lật ngược, bị kéo méo, bị tối quá khi in bằng máy thật không, có ảnh nào còn để dấu khung tạm hay ảnh mẫu của khung dàn trang không. Lỗi ảnh mẫu còn sót nghe như chuyện hiếm, nhưng xảy ra đều ở những bản tin dùng khung có sẵn ô ảnh.
Tiếp theo là lề và nếp gấp: gấp bản in thử lại, kiểm chữ ở phía gáy có bị nếp gấp nuốt không, tít có bị cắt ở mép không, số trang có nằm đúng góc ngoài không. Với bản in hai mặt, soi tờ giấy lên ánh sáng: lề hai mặt có khớp nhau không, ảnh lớn mặt trước có làm chữ mặt sau khó đọc vì in xuyên không.
Cuối cùng, nhìn từng trang ở khoảng cách một sải tay như người đọc lướt: mắt dừng lại đầu tiên ở đâu, có đúng là tin chính không; có khoảng trắng nào trông như bị bỏ quên; có hai tít nằm sát nhau khiến người đọc tưởng là một bài. Những lỗi này không sai chính tả nhưng làm bản tin trông cẩu thả hơn mọi lỗi chữ.
Cách đọc soát cho mắt không quen
Đọc to. Đọc thành tiếng buộc mắt dừng ở từng chữ, bắt được chữ lặp, chữ thiếu, câu cụt mà đọc thầm hay lướt qua. Không tiện đọc to thì mấp máy môi cũng có tác dụng.
Đọc ngược với thông tin cứng. Với danh sách tên, đọc từ dưới lên; với lịch, đọc từ dòng cuối. Khi không theo mạch nội dung, mắt nhìn thấy từng chữ thay vì đoán chữ.
Dùng thước che. Đặt một tờ giấy hay thước kẻ dưới dòng đang đọc để không nhảy dòng, nhất là với cột hẹp.
Nghỉ giữa các lượt. Soát xong một lượt, làm việc khác mười lăm phút rồi quay lại. Mắt mệt sẽ đọc cái mình mong thấy.
Không sửa văn trong lúc soát lỗi. Lượt soát không phải lúc viết lại câu cho hay hơn. Mỗi lần sửa văn ở phút cuối là một lần có thể tạo lỗi mới mà không ai soát lại.
Người soát cuối không phải người viết. Người viết biết mình định nói gì nên đọc ra điều đó. Người ngoài chỉ đọc được điều đang in trên giấy.
Đánh dấu sửa cho người dàn trang hiểu ngay
Lỗi tìm được mà ghi mơ hồ thì người dàn trang sửa sai chỗ hoặc bỏ sót. Thống nhất cách đánh dấu đơn giản trong ban biên tập:
- Dùng bút màu nổi bật, khác màu mực in, ví dụ đỏ.
- Khoanh đúng chữ hoặc cụm sai trong dòng, kéo một đường ra lề và viết chữ đúng ở lề, không viết đè lên dòng.
- Mỗi chỗ sửa một đường kéo riêng, không gộp nhiều sửa vào một ghi chú dài.
- Với thay đổi lớn (bỏ đoạn, đổi ảnh), viết ghi chú ở đầu trang và đánh số tương ứng ở chỗ cần sửa.
- Chụp ảnh hoặc quét các trang đã đánh dấu gửi người dàn trang nếu không ngồi cùng nhau; giữ bản giấy đến khi sửa xong.
- Sau khi sửa, in lại đúng những trang có sửa và người soát dò lại từng chỗ đã khoanh, đánh dấu đã xong.
Bước cuối là bước hay bị bỏ: tin rằng đã sửa mà không kiểm lại. Thực tế, sửa một chỗ có thể đẩy chữ làm tràn khung ở đoạn sau, tạo lỗi mới ngay cạnh lỗi cũ.
Phát hiện lỗi khi đã in xong mà chưa phát: in lại, dán đè hay kèm tờ rời
Có những lỗi được phát hiện đúng lúc xấp bản tin vừa in xong, còn nằm trên bàn. Lúc này có ba cách, chọn theo mức độ lỗi và số bản. Lỗi nhỏ về chữ, không ảnh hưởng ai, như một chữ sai chính tả trong bài cảm nhận, thường không đáng in lại; sửa ở bản điện tử và ghi vào sổ để số sau cẩn thận hơn.
Lỗi về thông tin người đọc dùng để hành động (ngày họp, nơi tập trung, hạn nộp) hoặc lỗi về tên người trong tin chúc mừng, chia buồn thì nên sửa trước khi phát. Với vài chục bản in ở máy văn phòng, in lại tờ có lỗi thường nhanh và gọn nhất. Với số lượng lớn hơn, có thể in một miếng nhãn dán nhỏ đúng kích thước dòng sai, dán đè lên từng bản; cách này chấp nhận được cho một hai dòng, nhưng cần dán thẳng và đủ kín, không thì trông vá víu. Cách thứ ba là kèm một tờ rời khổ nhỏ ghi rõ dòng nào sai, sửa thành gì, kẹp vào mỗi bản.
Dù chọn cách nào, đừng sửa bằng bút tay từng bản: chữ tay mỗi bản một kiểu, dễ sót bản, và người đọc khó biết đâu là thông tin đúng. Ghi lỗi vào một trang sổ, kèm khâu để lọt, để danh sách soát của nhóm bạn được bổ sung đúng chỗ yếu. Lỗi đã lọt ra tới tay người đọc thì xử lý theo quy định đính chính của bản tin, có bài riêng trong chuyên mục chọn và viết tin.
Câu hỏi thường gặp
Bản tin hai trang có cần soát hai lượt không?
Nên có. Bản tin ngắn không có nghĩa là ít thông tin quan trọng; ngược lại, bản tin hai trang thường chứa lịch, tên người và thông báo dày đặc. Hai lượt ngắn, mỗi lượt mười lăm phút, một lượt cho tổng thể và chữ, một lượt cho tên người, ngày giờ.
Có dùng được công cụ kiểm chính tả trong máy thay cho soát tay không?
Công cụ kiểm chính tả bắt được một phần lỗi gõ, nhưng không biết tên người có đúng không, ngày có khớp thứ không, ảnh có đúng chỗ không. Dùng nó như bước lọc đầu, không thay được lượt soát trên giấy của người nắm thông tin.
Ai nên là người soát cuối cùng?
Một người không viết bài nào trong số đó, đọc kỹ và nắm thông tin gốc như danh sách người, lịch sự kiện. Trong ban biên tập ba người, có thể luân phiên: người dàn trang không soát cuối số mình dàn.
Có cần in bản thử nếu chỉ sửa một chữ sau lần soát trước?
Với sửa nhỏ, có thể kiểm trên màn hình, nhưng phải xem cả đoạn quanh chỗ sửa vì chữ có thể bị đẩy dòng. Nếu sửa làm thay đổi độ dài đoạn hay tràn khung, in lại trang đó. Bản tin gấp đôi thì in lại cả tờ.
Sai tên người trong tin chia buồn thì xử lý thế nào?
Đây là lỗi nhạy cảm. Ban biên tập nên liên hệ xin lỗi gia đình trực tiếp càng sớm càng tốt, sửa ở bản điện tử ngay, và đính chính trang trọng ở số sau. Không đính chính kiểu bông đùa hay giải thích dài dòng lý do.
Có nên để người được nhắc tới trong bài đọc trước bản in thử không?
Với tin chân dung, phỏng vấn, tin có trích lời, cho người đó kiểm lại phần thông tin về họ (tên, chức danh, lời trích) là cách tốt để tránh sai. Không cần đưa họ duyệt cả bài; quyền biên tập vẫn thuộc ban biên tập.