Trước khi phát hành bản tin, mọi tên người, con số và ngày tháng đều phải được đối chiếu với một nguồn gốc, không phải với trí nhớ của người viết. Đây là ba loại chi tiết gây nhiều phiền toái nhất sau khi bản tin tới tay người đọc: viết sai tên người được khen, sai số tiền quỹ chung, sai ngày giỗ hay sai thứ của một buổi họp. Lỗi chính tả trong một câu văn ít ai để ý, nhưng sai tên một người thì chính người đó và cả nhà họ sẽ nhớ rất lâu.
Bài này đi qua cách soát từng loại: tên người và chức danh, con số và tiền, ngày tháng và giờ giấc, kèm những lỗi riêng của bản tin Việt Nam như lẫn âm lịch với dương lịch. Cuối bài có quy trình soát hai người đọc, cách viết khi không kiểm được, và một bảng kiểm mẫu để bạn in ra dùng cho mỗi số.
Vì sao ba loại chi tiết này đáng được soát riêng
Một bản tin tháng có thể chứa vài chục tên người, vài chục con số và ngày tháng. Phần lớn được người viết gõ lại từ ghi chép tay, từ tin nhắn, hay từ trí nhớ sau một cuộc họp. Mỗi lần chép lại là một lần có thể nhầm: đảo hai chữ số, bỏ một chữ đệm, nhớ nhầm thứ ba thành thứ tư.
Khác với lỗi văn phong, những lỗi này có người chịu thiệt cụ thể. Người được khen bị viết sai tên cảm thấy mình không được coi trọng. Một hộ đọc sai hạn nộp tiền có thể bị nhắc nợ. Cả họ đi giỗ sai ngày vì bản tin ghi nhầm ngày âm sang ngày dương. Và mỗi lần như thế, người đọc bớt tin bản tin thêm một chút.
Tin tốt là soát ba loại này không cần kỹ năng biên tập cao. Nó cần một nguồn để đối chiếu, một quy trình đều tay, và một người thứ hai đọc. Ban biên tập hai ba người hoàn toàn làm được trong một buổi tối trước ngày phát hành.
Soát tên người và chức danh
Đối chiếu với danh sách chính thức hoặc hỏi chính người đó. Danh sách nhân sự, danh sách hội viên, sổ gia phả, danh sách lớp là nguồn tốt hơn trí nhớ. Với người mới hay người ít xuất hiện, nhắn hỏi trực tiếp cách viết tên là cách nhanh và lịch sự nhất.
Kiểm từng dấu và chữ đệm. Tên Việt có nhiều cặp dễ nhầm: Thuỷ và Thùy, Huệ và Huê, Ngọc và Ngoc khi gõ thiếu dấu. Chữ đệm Thị, Văn, Hữu hay bị bỏ hoặc thêm. Người có tên trùng nhau trong một tập thể cần thêm chi tiết phân biệt như bộ phận, căn hộ, chi họ.
Kiểm chức danh hiện tại. Chức danh thay đổi theo thời gian. Bản tin số trước ghi phó phòng, tháng này người đó có thể đã là trưởng phòng hoặc đã chuyển việc. Lấy chức danh từ quyết định gần nhất, không chép từ số cũ.
Cẩn trọng với người đã mất và người cao tuổi. Trong bản tin dòng họ hay khu phố, cách gọi người đã mất, thứ bậc trong họ, tên thường gọi và tên trong giấy tờ cần hỏi người trong gia đình. Gọi sai thứ bậc trong họ dễ gây phật lòng hơn sai chính tả.
Tên trong ảnh và chú thích. Chú thích ảnh hay ghi "từ trái sang phải". Đếm lại số người trong ảnh và số tên trong chú thích; thiếu hay thừa một người là thứ tự lệch toàn bộ.
Soát con số và tiền
Con số trong bản tin tập thể thường là tiền quỹ, số người tham gia, số buổi, diện tích, phần trăm. Mỗi loại có một kiểu lỗi riêng.
- Cộng lại xem có khớp tổng không. Bảng thu chi quỹ có các dòng cộng không bằng dòng tổng là lỗi bị phát hiện nhanh nhất và làm mất lòng tin nhanh nhất.
- Kiểm đơn vị. Nghìn đồng hay đồng, mét hay mét vuông, người hay lượt người. Một bảng nên ghi đơn vị một lần ở tiêu đề cột thay vì ở từng ô.
- Kiểm phần trăm. Tăng từ mười lên mười lăm là tăng năm mươi phần trăm, không phải năm phần trăm. Nếu không chắc phép tính, ghi số tuyệt đối thay cho phần trăm.
- So với số trước. Nếu số tháng trước ghi quỹ còn một khoản, số này phải nối tiếp được từ khoản đó. Hai số liên tiếp không khớp nhau là câu hỏi đầu tiên người đọc đặt ra.
- Làm tròn thống nhất. Cùng một con số không nên xuất hiện là "khoảng tám mươi" ở tin này và "bảy mươi sáu" ở tin khác trong cùng một số.
- Kiểm số do người được phỏng vấn nói. Lời nói "chắc cũng phải trăm người" cần đối chiếu với danh sách điểm danh trước khi thành con số in ra.
Với tiền quỹ chung, cách an toàn nhất là để thủ quỹ hoặc người giữ sổ đọc lại bảng số trong bản tin trước khi phát hành, và ghi rõ số liệu tính đến ngày nào.
Soát ngày tháng và giờ: những lỗi riêng của bản tin Việt
Ngày tháng là loại chi tiết dễ sai nhất vì nó thay đổi ý nghĩa theo thời điểm người đọc cầm bản tin. Bảng dưới liệt kê những lỗi hay gặp và cách kiểm.
| Lỗi hay gặp | Ví dụ giả định | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Thứ và ngày không khớp | Ghi "thứ bảy, ngày 14" trong khi ngày 14 rơi vào chủ nhật | Mở lịch, kiểm từng cặp thứ và ngày |
| Lẫn âm lịch với dương lịch | Ngày giỗ tổ mùng 10 tháng Ba âm lịch ghi thiếu chữ "âm lịch" | Mọi ngày âm lịch ghi rõ chữ âm lịch, kèm ngày dương tương ứng của năm đó nếu là lịch sắp tới |
| Từ chỉ thời gian tương đối | "Tuần sau", "cuối tháng này" trong bản tin phát hành chậm hai tuần | Thay bằng ngày cụ thể |
| Hạn chót đã qua khi phát hành | Hạn đăng ký ghi ngày 5, bản tin tới tay người đọc ngày 7 | So mọi hạn chót với ngày phát hành dự kiến |
| Giờ sáng chiều mơ hồ | "Tám giờ" không rõ sáng hay tối | Ghi sáng, chiều, tối hoặc dùng giờ hai mươi bốn tiếng thống nhất |
| Sai năm ở số đầu năm | Số tháng Một vẫn ghi năm cũ | Kiểm năm ở mọi ngày tháng trong số đầu năm |
Bản tin dòng họ và bản tin khu phố hay có lịch giỗ, lịch lễ theo âm lịch. Đổi sang dương lịch cho năm cụ thể cần tra lịch vạn niên đáng tin hoặc hỏi người trong họ vẫn lo việc này; không tự cộng trừ theo năm trước vì ngày dương của một ngày âm thay đổi mỗi năm.
Quy trình soát hai người đọc
Người viết rất khó tự thấy lỗi của mình vì mắt đọc theo điều đầu óc đã biết. Quy trình dưới đây cần hai người, mất khoảng một giờ cho bản tin bốn trang.
- In bản cuối ra giấy, hoặc mở ở chế độ không sửa được, để không vừa đọc vừa sửa văn.
- Người thứ nhất khoanh tròn mọi tên người, con số, ngày tháng, giờ, địa điểm trên toàn bản tin.
- Người thứ hai, không phải người viết, lấy từng chỗ khoanh tròn đối chiếu với nguồn gốc: danh sách, biên bản, tin nhắn xác nhận, lịch.
- Mỗi chỗ đã kiểm được đánh dấu tích; chỗ không tìm được nguồn đánh dấu hỏi.
- Họp nhanh mười phút xử lý các dấu hỏi: gọi hỏi, viết rào, hoặc bỏ chi tiết.
- Đọc lại riêng tít và chú thích ảnh, hai chỗ hay bị bỏ qua vì người soát tập trung vào thân tin.
Mẹo nhỏ khi soát con số dài: đọc to từng chữ số cho người kia dò theo nguồn. Mắt dễ trượt qua hai chữ số bị đảo chỗ, nhưng tai thường bắt được ngay.
Khi không kiểm được: viết rào, bỏ chi tiết hay hoãn tin
Không phải chi tiết nào cũng tìm được nguồn trước hạn chốt số. Khi đó có ba lựa chọn. Lựa chọn thứ nhất là viết rào: thay con số chính xác bằng cách nói có giới hạn rõ, như "hơn năm mươi hộ đã đăng ký tính đến cuối tuần trước", hoặc ghi rõ nguồn của con số, như "theo danh sách tạm của tổ trưởng". Viết rào không phải là viết mơ hồ; người đọc vẫn biết con số nằm ở khoảng nào và từ đâu ra.
Lựa chọn thứ hai là bỏ chi tiết. Nhiều con số trong tin không thật sự cần thiết; nếu không kiểm được và tin vẫn đứng vững khi thiếu nó, cứ bỏ. Một tin thiếu một con số đọc vẫn ổn, một tin có con số sai thì phải đính chính.
Lựa chọn thứ ba là hoãn tin sang số sau. Dùng khi chi tiết không kiểm được chính là cốt lõi của tin, như số tiền phải đóng hay ngày tổ chức sự kiện. Đăng một tin như vậy khi chưa chắc là đẩy người đọc vào chỗ làm sai. Ghi vào sổ tin, và nếu việc gấp, nhắc người phụ trách gửi thông báo chính thức qua kênh khác.
Bảng kiểm mẫu cho mỗi số bản tin
Dưới đây là bảng kiểm gọn bạn có thể chép ra một tờ giấy và dán cạnh bàn làm bản tin. Đánh dấu từng dòng trước khi gửi in hoặc bấm gửi: mọi tên người đã đối chiếu với danh sách hoặc chính người đó; mọi chức danh lấy từ quyết định gần nhất; số người trong ảnh khớp số tên trong chú thích; mọi bảng số đã cộng lại khớp tổng; đơn vị ghi rõ ở tiêu đề cột; số liệu quỹ nối tiếp được từ số trước; mọi cặp thứ và ngày đã mở lịch kiểm.
Tiếp theo: mọi ngày âm lịch có chữ âm lịch; không còn từ "tuần sau", "tháng này" chưa đổi thành ngày cụ thể; mọi hạn chót còn sau ngày phát hành dự kiến; giờ có ghi sáng, chiều, tối; năm đúng ở mọi ngày tháng; người soát thứ hai không phải người viết; mọi dấu hỏi đã được xử lý bằng gọi hỏi, viết rào, bỏ chi tiết hoặc hoãn tin.
Bảng kiểm này không thay được sự cẩn thận, nhưng giúp những người làm bản tin bằng thời gian rảnh, xoay vòng nhau phụ trách, giữ được cùng một chuẩn qua nhiều số. Khi phát hiện một kiểu lỗi mới lọt qua, thêm một dòng vào bảng; sau vài số, bảng kiểm sẽ phản ánh đúng những chỗ yếu của chính bản tin của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi tên người đã in ra rồi thì làm gì?
Xin lỗi trực tiếp người bị viết sai trước, rồi đăng đính chính ngắn ở số sau, ghi đúng tên. Nếu bản tin gửi qua thư điện tử hay đăng trên trang web, sửa bản trực tuyến và ghi chú đã sửa. Cách viết đính chính có bài riêng trong danh mục này.
Có nên dùng phần mềm soát chính tả để kiểm tên người không?
Phần mềm soát chính tả giúp bắt lỗi gõ phím, nhưng không biết tên đúng của một người là gì, và đôi khi còn tự sửa tên riêng thành từ thông dụng. Tên người luôn phải đối chiếu với nguồn gốc bằng mắt người.
Ban biên tập chỉ có một người thì soát hai lượt thế nào?
Nhờ một người ngoài ban biên tập đọc phần tên, số, ngày, có thể là người giữ danh sách hội viên hay thủ quỹ. Nếu không có ai, để bản tin qua một đêm rồi soát lại vào buổi sáng, đọc ngược từ cuối lên để mắt không trượt theo mạch văn.
Số liệu do cấp trên cung cấp có cần kiểm lại không?
Vẫn nên kiểm tính nhất quán: cộng lại có khớp tổng không, đơn vị có rõ không, có khớp với số trước không. Nếu thấy chỗ lệch, hỏi lại người cung cấp trước khi đăng thay vì tự sửa. Ghi rõ nguồn số liệu trong tin.
Ghi ngày âm lịch kèm dương lịch có bắt buộc không?
Không bắt buộc, nhưng với lịch sắp tới như ngày giỗ, ngày họp họ, ngày lễ của khu phố, ghi kèm ngày dương của năm đó giúp người trẻ và người ở xa không nhầm. Với ngày trong quá khứ, ghi theo cách tập thể quen dùng là đủ.
Có cần ghi tuổi của người được nhắc tới trong tin không?
Chỉ khi tuổi là một phần của tin, như mừng thọ hay tin về một em học sinh nhỏ tuổi làm được việc lớn, và người đó hoặc gia đình đồng ý. Tuổi cũng là chi tiết hay sai; hỏi năm sinh và tự tính, ghi rõ tuổi tính theo cách nào nếu tập thể quen tính tuổi mụ.