Câu lạc bộ báo chí học sinh là nhóm học sinh tự nguyện, có thầy cô cố vấn, chịu trách nhiệm làm tập san hoặc bản tin của trường một cách thường xuyên. Nó khác ban biên tập lâm thời lập ra cho một đặc san ở chỗ có cơ cấu cố định, có buổi họp đều đặn và có kế hoạch chuyển giao cho khoá sau, nên tập san không chết khi lứa sáng lập ra trường.
Bài này dành cho học sinh muốn lập câu lạc bộ, cho thầy cô được nhờ làm cố vấn, và cho nhà trường cần hình dung một câu lạc bộ như vậy vận hành ra sao. Nội dung gồm các vai trong ban biên tập, cách tuyển thành viên mà không biến thành kỳ thi, cách họp bài, các kỹ năng nên học, và những giới hạn mà một câu lạc bộ học sinh cần biết. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao nên lập câu lạc bộ thay vì ban lâm thời
Nhiều trường làm tập san theo kiểu mỗi dịp lễ gom vài bạn viết hay, làm xong thì giải tán. Cách đó ra được từng số riêng lẻ, nhưng mỗi lần lại bắt đầu từ đầu: không ai nhớ năm trước in ở đâu, phiếu đồng ý để ở đâu, ai từng phỏng vấn thầy hiệu phó. Kinh nghiệm tích luỹ được của cả nhóm biến mất cùng với nhóm.
Một câu lạc bộ có tên, có danh sách thành viên, có lịch họp và có sổ ghi chép thì giữ được trí nhớ đó. Thành viên lớp dưới học việc từ lớp trên ngay trong lúc làm, không cần khoá huấn luyện riêng. Thầy cô cố vấn cũng nhẹ việc hơn, vì không phải tổ chức lại mọi thứ mỗi năm.
Câu lạc bộ còn cho học sinh một chỗ để học những kỹ năng ít môn học dạy trực tiếp: hỏi người lớn một câu hỏi rõ ràng, ghi chép chính xác lời người khác, viết một tin ngắn không thừa chữ, nhận góp ý mà không tự ái, và làm việc theo hạn chót với người khác. Đó là lý do nhiều trường xếp câu lạc bộ báo chí vào hoạt động ngoại khoá chính thức, có giờ và có phòng.
Các vai trong ban biên tập học sinh
Một câu lạc bộ mười đến hai mươi thành viên có thể chia vai như dưới đây. Tên vai chỉ là gợi ý; điều quan trọng là mỗi việc có một người chịu trách nhiệm và một người phụ:
| Vai | Việc chính | Học được gì |
|---|---|---|
| Trưởng ban biên tập | Giữ lịch, chủ trì họp bài, quyết định cuối cùng về bài đăng cùng thầy cô cố vấn | Điều phối, ra quyết định, nói không một cách tử tế |
| Biên tập viên mục | Phụ trách một mục, đi xin bài, góp ý cho tác giả | Đọc kỹ, góp ý cụ thể, kiên nhẫn |
| Phóng viên | Viết tin, đi phỏng vấn, ghi chép sự kiện | Đặt câu hỏi, ghi chính xác, viết ngắn |
| Người chụp ảnh, minh hoạ | Chụp ảnh sinh hoạt, vẽ minh hoạ, giữ danh sách ảnh đã có đồng ý | Nhìn khung hình, tôn trọng người trong ảnh |
| Người trình bày | Dàn trang, chọn phông, chuẩn bị tệp in | Bố cục, sự nhất quán, làm việc với giấy và máy |
| Người đọc soát | Soát chính tả, tên riêng, ngày tháng, đối chiếu với bản gốc | Cẩn thận, kiểm chứng |
| Người lưu trữ | Giữ phiếu đồng ý, bản gốc, sổ ghi chép, bản lưu các số | Sắp xếp, giữ hồ sơ |
Không nhất thiết đủ bảy vai ngay từ đầu. Một câu lạc bộ mới có thể gộp đọc soát với lưu trữ, gộp trình bày với chụp ảnh. Nhưng vai đọc soát nên tách khỏi người viết bài, vì người viết ít khi thấy lỗi của chính mình.
Tuyển thành viên mà không biến thành kỳ thi
Mở cho mọi bạn quan tâm. Thông báo tuyển nên nói rõ câu lạc bộ làm gì, họp lúc nào, cần bao nhiêu thời gian mỗi tuần. Bạn nào thấy hợp thì đăng ký; không cần nộp bài dự tuyển hay qua vòng chấm.
Thử việc thay cho thi tuyển. Bạn mới tham gia một hai số đầu ở vai phụ, đi cùng một thành viên cũ. Sau đó bạn tự chọn vai muốn giữ. Cách này cho người mới biết việc thật trước khi cam kết, và không ai bị loại vì một bài viết đầu tay chưa tốt.
Không chấm điểm bài của thành viên. Trong câu lạc bộ, bài viết được góp ý bằng lời, chỉ ra chỗ cần sửa, chứ không cho điểm hay xếp thứ tự giữa các thành viên. Học sinh vào câu lạc bộ để học làm báo, không để thi viết lần nữa.
Giữ cửa mở cho những bạn không giỏi văn. Câu lạc bộ cần người chụp ảnh, người trình bày, người lưu trữ, người giữ lịch. Những bạn mạnh về kỹ thuật hay sắp xếp đóng góp không kém người viết hay.
Cân bằng giữa các khối. Nên có thành viên ở nhiều khối lớp, để khi lớp lớn ra trường đã có lớp nhỏ sẵn sàng thay. Câu lạc bộ toàn học sinh cuối cấp thường tan sau một năm.
Buổi họp bài hằng tuần trong bốn mươi lăm phút
Họp bài là trái tim của câu lạc bộ. Một khung gợi ý cho buổi họp vừa một tiết học:
- Năm phút: trưởng ban nhắc lịch, số đang làm còn bao nhiêu ngày đến hạn.
- Mười lăm phút: từng biên tập viên mục báo tình hình: bài nào đã có, bài nào đang chờ, chỗ nào vướng.
- Mười lăm phút: cả nhóm đọc chung một hai bài khó, góp ý cho tác giả, quyết định đăng, sửa, hay chờ số sau.
- Năm phút: đề xuất đề tài cho số sau; ghi vào danh sách đề tài chờ.
- Năm phút: phân việc cho tuần tới, ai làm gì, hạn ngày nào; người ghi biên bản đọc lại.
Biên bản họp không cần dài, chỉ cần ghi việc, người làm, hạn. Biên bản lưu thành một cuốn sổ chung là tài sản quý nhất của câu lạc bộ: khoá sau đọc lại sẽ biết vì sao một mục bị bỏ, vì sao một số ra trễ.
Phần đọc chung bài khó là phần dễ trượt nhất. Khi cả nhóm cùng góp ý, tác giả dễ thấy mình bị vây quanh. Trưởng ban nên giữ quy tắc: tác giả nói trước bài mình muốn nói gì, mỗi người góp một ý, nói về bài chứ không về người, và tác giả là người quyết định sửa thế nào trong phạm vi sự thật cho phép. Nếu bài có chuyện riêng của tác giả, chỉ đọc chung khi tác giả đồng ý.
Những kỹ năng nên dạy nhau trong câu lạc bộ
Câu lạc bộ không cần giáo trình, nhưng nên có vài buổi chuyên đề trong năm, do thầy cô cố vấn, thành viên lớp trên, hoặc khách mời là cha mẹ làm nghề liên quan chia sẻ:
- Viết tin ngắn: trả lời đủ ai, làm gì, ở đâu, khi nào, vì sao trong vài câu đầu, bỏ tính từ thừa.
- Phỏng vấn: chuẩn bị câu hỏi mở, xin phép ghi âm, ghi nguyên văn câu trích, đọc lại cho người được hỏi.
- Kiểm chứng: hỏi lại tên, chức danh, ngày tháng từ hai nguồn; không đăng điều chỉ nghe kể lại.
- Chụp ảnh tôn trọng người khác: hỏi trước khi chụp cận, tránh khoảnh khắc làm người trong ảnh xấu hổ.
- Đọc soát: đọc trên giấy, đọc chậm, đọc ngược từ cuối lên để bắt lỗi chính tả.
- Nhận và cho góp ý: nói về bài, không nói về người; góp ý bằng việc cụ thể cần sửa.
- Bản quyền cơ bản: không lấy ảnh, bài của người khác khi chưa xin phép, ghi nguồn khi trích dẫn.
Mỗi buổi chuyên đề nên kết thúc bằng một bài tập nhỏ làm ngay, như viết lại một tin dài thành năm câu. Kỹ năng làm báo học bằng tay nhanh hơn học bằng tai.
Chuyển giao khi khoá cũ ra trường
Thời điểm nguy hiểm nhất của câu lạc bộ là học kỳ hai của năm cuối cấp, khi các thành viên chủ chốt dồn sức ôn thi. Câu lạc bộ sống sót qua giai đoạn này nếu việc chuyển giao bắt đầu sớm, từ đầu học kỳ hai, chứ không phải buổi họp cuối năm.
Một cách làm hiệu quả là để thành viên lớp dưới giữ vai chính ngay từ số đầu học kỳ hai, còn lớp trên lùi về làm người phụ và cố vấn. Lớp dưới mắc lỗi trong khi lớp trên còn ở đó để gỡ, thay vì mắc lỗi một mình vào năm sau.
Ngoài con người, cần chuyển giao cả hồ sơ: sổ biên bản, danh sách đề tài chờ, mẫu phiếu đồng ý, tệp mẫu trình bày, danh sách người đã từng được phỏng vấn kèm cách liên lạc qua nhà trường, và bản lưu các số đã ra. Tất cả nên để trong một tủ hoặc một thư mục chung do nhà trường quản lý, không nằm trong máy riêng của một bạn sắp ra trường.
Giới hạn: câu lạc bộ học sinh không phải toà soạn
Học sinh làm báo thường muốn viết về những chuyện "nóng" trong trường: một vụ cãi nhau, một bạn bị kỷ luật, một quy định mới gây tranh cãi. Câu lạc bộ cần hiểu rằng tập san trường là ấn phẩm của nhà trường, đọc bởi các bạn cùng trường và gia đình các bạn, và những người được nhắc tên đa số còn là trẻ vị thành niên.
Vì vậy có những chuyện câu lạc bộ không viết: việc kỷ luật của một học sinh cụ thể, mâu thuẫn riêng giữa các bạn, chuyện gia đình của ai đó, tin đồn chưa kiểm chứng. Với chuyện bắt nạt hay một vấn đề an toàn, việc đầu tiên là báo cho thầy cô, không phải viết bài. Nếu sau đó nhà trường muốn có bài về cách phòng tránh, câu lạc bộ có thể viết ở góc chung, không nêu ai.
Câu lạc bộ cũng tránh các đề tài chính trị, tranh cãi thời sự ngoài trường. Có những đề tài vượt khỏi khả năng kiểm chứng của học sinh và dễ gây hiểu lầm cho cả trường. Khi không chắc một bài có nên đăng hay không, câu trả lời mặc định là hỏi thầy cô cố vấn và chờ.
Câu hỏi thường gặp
Câu lạc bộ báo chí cần bao nhiêu thành viên?
Mười đến hai mươi bạn là vừa cho một trường trung học, đủ để mỗi vai có người phụ. Câu lạc bộ ít người hơn vẫn chạy được nếu giảm số trang và giãn nhịp ra số. Quá đông thì khó họp và nhiều bạn không có việc.
Thầy cô cố vấn nên là giáo viên môn gì?
Thường là giáo viên ngữ văn, nhưng không bắt buộc. Thầy cô môn tin học, mỹ thuật hay bất kỳ môn nào có thời gian và hứng thú đều làm được. Điều cần nhất là thầy cô sẵn lòng đọc duyệt đều đặn và đứng ra làm việc với nhà trường.
Thành viên câu lạc bộ có được cộng điểm không?
Việc ghi nhận hoạt động ngoại khoá do nhà trường quyết định. Câu lạc bộ không nên tự chấm điểm hay xếp hạng thành viên. Có thể cấp giấy xác nhận thời gian tham gia và vai đã giữ, để học sinh dùng khi cần.
Câu lạc bộ có được tự đăng bài lên mạng không?
Chỉ khi nhà trường đồng ý kênh đăng và phiếu đồng ý của tác giả, người trong ảnh cho phép đăng trực tuyến. Trang mạng của câu lạc bộ nên do nhà trường quản lý tài khoản, không để trong tài khoản cá nhân của học sinh.
Học sinh muốn viết bài phản ánh vấn đề trong trường thì sao?
Có thể viết theo hướng xây dựng, ví dụ đề xuất cách sắp xếp nhà xe hay giờ ăn bán trú, sau khi đã hỏi ý kiến những người liên quan và kiểm tra thông tin. Bài như vậy đi qua thầy cô cố vấn và ban giám hiệu trước khi đăng.
Làm sao giữ câu lạc bộ khi không có phòng họp riêng?
Hẹn một góc thư viện hoặc một lớp trống vào giờ cố định mỗi tuần, và có một thùng hoặc tủ nhỏ do nhà trường giữ để cất hồ sơ. Phần lớn việc của câu lạc bộ cần sổ sách và lịch đều đặn hơn là phòng riêng.