NguyetSan.comNguyệt San
Tập san, đặc san trường học

Chọn bài đăng tập san trường: tiêu chí công bằng, không chấm điểm, không xếp hạng

Cách ban biên tập chọn bài cho tập san trường một cách công bằng: tiêu chí theo số báo, quy trình minh bạch, cân bằng tiếng nói và trả lời bài chưa đăng.

Two Vietnamese students and a teacher seen from behind spreading many handwritten paper drafts across a library table in Quang Ninh, sorting them into small piles, soft overcast light

Chọn bài cho tập san trường công bằng nghĩa là chọn theo nhu cầu của số báo, như đúng chủ đề, đủ các mục, đa dạng tiếng nói, chứ không chọn theo bài nào "hay nhất". Tập san không phải cuộc thi: không cho điểm, không xếp hạng bài của học sinh, và mỗi bài chưa được đăng đều nhận một câu trả lời có lý do.

Khó khăn thật của ban biên tập là số bài nhận về thường nhiều hơn số trang, nhất là vào dịp 20/11 hay số xuân. Bài này đưa ra tiêu chí chọn dựa trên số báo, quy trình chọn có nhiều người cùng đọc, cách giữ cân bằng giữa các lớp và các tiếng nói, cách trả lời tác giả, và cách tách tập san khỏi các cuộc thi viết mà nhà trường có thể tổ chức. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.

Vì sao tập san không chấm điểm bài của học sinh

Trường học vốn đã có rất nhiều chỗ chấm điểm. Tập san là một trong số ít nơi học sinh viết vì muốn kể, muốn chia sẻ, không vì điểm. Khi ban biên tập bắt đầu cho điểm hay xếp thứ tự bài, học sinh nhanh chóng đổi cách viết: viết theo những gì các em đoán người chấm thích, chọn đề tài an toàn, bắt chước văn mẫu. Bài thì trơn hơn mà tập san thì nhạt đi.

Xếp hạng còn để lại hệ quả cho những bạn đứng cuối. Một học sinh lớp sáu biết bài mình "kém nhất" trong số bài gửi về có thể không bao giờ gửi bài nữa. Với trẻ em, những đánh giá công khai như vậy dễ bị hiểu thành đánh giá về bản thân các em chứ không phải về một bài viết.

Không chấm điểm không có nghĩa là không chọn. Tập san có số trang giới hạn và phải chọn. Khác biệt nằm ở câu hỏi đặt ra khi chọn: thay vì hỏi bài nào giỏi hơn, ban biên tập hỏi số báo này cần gì, và bài nào đáp ứng được nhu cầu đó. Một bài giản dị của học sinh lớp sáu về chú bảo vệ có thể được chọn trước một bài văn hoa mỹ của lớp chín, vì số báo đang thiếu đúng góc nhìn ấy.

Tiêu chí chọn theo nhu cầu của số báo

Ban biên tập có thể dùng các câu hỏi dưới đây khi đọc từng bài. Đây không phải thang điểm; chúng giúp xếp bài vào chỗ phù hợp hoặc nhận ra bài chưa thể đăng số này:

Tiêu chíCâu hỏi khi đọcNếu chưa đạt
Đúng chủ đề, đúng mụcBài có hợp chủ đề số này và một mục cụ thể không?Giữ lại cho số có chủ đề hợp hơn
Tự viếtBài có phải do chính học sinh viết, có chuyện riêng của em không?Trao đổi riêng với tác giả
Đúng sự thậtTên người, ngày tháng, việc xảy ra đã kiểm chưa?Trả lại để kiểm, chưa đăng
Không làm tổn thương aiCó ai trong bài có thể bị xấu hổ hay bị nhận ra theo cách không muốn?Sửa chi tiết hoặc không đăng
Đủ đồng ýĐã có phiếu đồng ý cho bài, tên, ảnh chưa?Chờ đủ phiếu mới đăng
Góp thêm góc nhìnBài có nói điều mà các bài khác trong số chưa nói?Có thể gộp với bài tương tự hoặc để số sau
Vừa độ dàiBài có vừa số chữ dành cho mục, hoặc rút gọn được mà không mất ý?Mời tác giả tự rút gọn

Năm tiêu chí đầu là điều kiện để bài được đăng ở bất kỳ số nào. Hai tiêu chí cuối mới là chỗ ban biên tập cân nhắc khi số bài vượt số trang. Như vậy, một bài không được chọn vì trùng góc nhìn với bài khác không có nghĩa là bài đó kém, và ban biên tập nên giải thích đúng như vậy với tác giả.

Quy trình chọn bài có nhiều người cùng đọc

Chọn bài do một người quyết định dễ thiên vị, dù không cố ý. Một quy trình gọn cho ban biên tập năm đến tám người:

  1. Khi nhận bài, người lưu trữ ghi mỗi bài vào danh sách: mã bài, mục, lớp, đã có phiếu đồng ý hay chưa. Tên tác giả có thể che khi đọc vòng đầu nếu ban biên tập muốn tránh thiên vị bạn quen.
  2. Mỗi bài được ít nhất hai thành viên đọc, ghi nhận xét ngắn theo các câu hỏi ở bảng trên, không ghi điểm.
  3. Họp chọn bài: đi qua từng mục, xem mục đó cần bao nhiêu bài, đặt các bài phù hợp lên bàn, thảo luận để chọn.
  4. Thành viên có bài của mình hoặc của người thân trong danh sách thì không tham gia quyết định bài đó.
  5. Thầy cô phụ trách đọc danh sách đã chọn, chú ý các bài có chi tiết nhạy cảm, và có quyền đề nghị giữ lại bài cần kiểm thêm.
  6. Ghi lại quyết định và lý do ngắn cho từng bài vào sổ, kể cả bài chưa chọn.

Bước tránh xung đột lợi ích nghe có vẻ trịnh trọng với một tập san học sinh, nhưng chính học sinh rất nhạy với chuyện "ban biên tập chỉ đăng bài của bạn mình". Một quy tắc đơn giản, nói rõ từ đầu, giữ được lòng tin của cả trường.

Giữ cân bằng giữa các lớp và các tiếng nói

Đếm bài theo lớp và khối. Trước khi chốt, nhìn lại danh sách xem lớp nào, khối nào chưa có bài nào. Nếu một khối vắng mặt nhiều số liền, ban biên tập tìm hiểu vì sao, có thể đến tận lớp mời viết hoặc phỏng vấn.

Không để vài cây bút quen chiếm hết. Có những bạn viết nhanh và gửi bài mọi số. Ban biên tập có thể quy ước mỗi tác giả tối đa một bài mỗi số, bài thứ hai để số sau, để chừa chỗ cho người mới.

Tìm tiếng nói ít được nghe. Học sinh mới chuyển trường, học sinh ở bán trú, học sinh có hoàn cảnh khác thường ít gửi bài. Mời các bạn qua phỏng vấn, qua một câu hỏi ngắn, qua tranh vẽ, thay vì chờ bài viết dài.

Đa dạng thể loại. Một số toàn thơ hay toàn bài cảm nghĩ sẽ đơn điệu. Cân giữa tin, phỏng vấn, sáng tác, tranh ảnh giúp cả những bạn không viết văn cũng có chỗ.

Thầy cô và nhân viên cũng là người đọc. Nếu số nào cũng chỉ có bài của học sinh viết về thầy cô, thỉnh thoảng nên có bài thầy cô viết, hay bài phỏng vấn nhân viên kể về công việc của mình.

Trả lời bài chưa được chọn

Cách trả lời bài chưa đăng quyết định tác giả có gửi bài lần sau hay không. Vài nguyên tắc và mẫu câu ví dụ giả định:

  • Trả lời riêng, không công bố danh sách bài bị loại.
  • Nói lý do cụ thể theo tiêu chí, không nói chung chung là "chưa đạt".
  • Mẫu câu khi trùng góc nhìn: "Số này đã có hai bài cùng kể về buổi trồng cây, nên ban biên tập xin giữ bài của bạn cho số tháng sau, khi có mục về môi trường."
  • Mẫu câu khi thiếu thông tin: "Bài nhắc tới tên cô dạy nhạc nhưng ban biên tập chưa kiểm được ngày diễn ra buổi biểu diễn. Bạn bổ sung giúp nhé, để bài lên số sau."
  • Mẫu câu khi chưa có đồng ý: "Bài có ảnh của các bạn trong lớp nhưng chưa đủ phiếu đồng ý. Khi đủ, bài sẽ được đăng."
  • Luôn kèm một lối ra: số sau, báo tường của lớp, góc trưng bày thư viện.
  • Cảm ơn tác giả đã gửi bài, bằng lời cụ thể về một điều trong bài.

Với học sinh nhỏ, nên để giáo viên chủ nhiệm hoặc thầy cô phụ trách trực tiếp nói, thay vì gửi qua thành viên ban biên tập là bạn cùng tuổi. Lời từ chối qua miệng bạn bè dễ bị hiểu lệch.

Khi trường cũng tổ chức cuộc thi viết

Nhiều trường có cuộc thi viết, thi sáng tác vào các dịp lễ, có giám khảo và giải thưởng. Điều quan trọng là tách cuộc thi đó khỏi tập san. Tập san không nên in kết quả chấm, thứ hạng hay điểm số của bài dự thi, cũng không nên mặc định đăng bài đoạt giải và bỏ các bài còn lại.

Nếu tập san muốn đăng một số bài từ cuộc thi, ban biên tập chọn theo cùng các tiêu chí của số báo như với bài gửi thông thường, và có phiếu đồng ý riêng cho việc đăng tập san, vì đồng ý dự thi không đồng nghĩa với đồng ý đăng. Bài được đăng không kèm dòng ghi giải hay thứ hạng, để người đọc đọc bài như một bài, không như một kết quả.

Tập san cũng có thể đăng bài viết về cuộc thi như một sự kiện của trường: không khí, những chủ đề các bạn chọn, cảm nhận của người tham gia, mà không nêu tên ai đứng thứ mấy. Cách làm này giữ tập san là nơi mọi học sinh có thể góp tiếng, kể cả những bạn chưa bao giờ đoạt giải.

Ghi chép quyết định chọn bài

Sổ chọn bài là công cụ đơn giản nhưng ít ban biên tập dùng. Mỗi số một trang, liệt kê mã bài, mục, lớp, quyết định và lý do một dòng. Sổ này giúp trả lời khi có học sinh hay cha mẹ hỏi vì sao bài chưa được đăng, và giúp ban biên tập nhìn lại xem qua nhiều số, lớp nào bị bỏ sót, thể loại nào luôn thiếu.

Sổ chọn bài không ghi nhận xét về chất lượng kiểu "dở", "yếu", vì nó có thể được người khác đọc về sau. Lý do nên viết theo tiêu chí: "trùng góc nhìn", "chờ phiếu đồng ý", "cần kiểm ngày", "giữ cho số xuân".

Cuối năm, ban biên tập đọc lại sổ của cả năm trong buổi rút kinh nghiệm. Ví dụ giả định: sổ cho thấy khối sáu chỉ có hai bài cả năm, và cả hai đều bị giữ lại vì thiếu phiếu đồng ý. Từ đó ban biên tập năm sau quyết định đến từng lớp sáu giải thích về phiếu ngay đầu năm, thay vì chờ học sinh tự gửi.

Câu hỏi thường gặp

Nếu không chấm điểm thì làm sao biết bài nào nên đăng?

Dựa vào nhu cầu của số báo: đúng chủ đề, đủ mục, có góc nhìn mới, đúng sự thật, đủ đồng ý. Khi các bài đều đạt, ban biên tập cân nhắc độ đa dạng giữa lớp, khối và thể loại. Không cần thang điểm để làm việc này.

Có nên công khai danh sách bài nhận được không?

Không nên công khai danh sách bài không được chọn. Có thể ghi ở trang cuối số báo số bài đã nhận và cảm ơn tất cả tác giả, không nêu tên những bài chưa đăng. Thông tin chi tiết chỉ trả lời riêng cho từng tác giả.

Thành viên ban biên tập có được đăng bài của mình không?

Có, nhưng nên giới hạn và tránh tự quyết bài của mình. Thành viên đó không tham gia thảo luận về bài mình, để những người khác quyết. Nếu ban biên tập chiếm quá nhiều trang, tập san sẽ trông như của một nhóm nhỏ.

Cha mẹ phản đối vì bài của con không được đăng thì sao?

Thầy cô phụ trách giải thích lý do theo tiêu chí đã ghi trong sổ chọn bài, và nói rõ lối ra như đăng số sau. Không nên đổi quyết định chỉ vì áp lực, nhưng nếu cha mẹ chỉ ra một sai sót thật trong quá trình chọn, cần sửa.

Có nên cho người đọc bình chọn bài yêu thích không?

Không nên với bài của học sinh, vì bình chọn là một cách xếp hạng. Có thể mời người đọc gửi lời nhắn cho tác giả về điều mình thích, chuyển riêng cho tác giả. Lời nhắn cụ thể có giá trị hơn một con số phiếu bầu.

Bài rất hay nhưng sai chủ đề thì có đăng không?

Giữ lại cho số có chủ đề phù hợp, hoặc đăng ở một mục mở nếu tập san có mục không theo chủ đề. Báo cho tác giả biết bài được giữ và dự kiến số nào, để tác giả không nghĩ bài bị bỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138