Đặc san 20/11 là số riêng mà nhà trường làm để chào Ngày Nhà giáo Việt Nam, thường gồm bài viết, thơ, tranh và ảnh của học sinh, thầy cô, cựu học sinh, gom thành một cuốn phát hành đúng dịp lễ. Làm tốt một đặc san cần chốt chủ đề và mục lục từ đầu tháng 10, gom bài trong khoảng hai tuần, dành ít nhất mười ngày cho biên tập, trình bày và in thử.
Khó nhất của đặc san 20/11 không phải là thiếu bài mà là các bài na ná nhau: cùng lời cảm ơn, cùng hình ảnh người lái đò, cùng câu kết. Bài này tập trung vào cách đặt chủ đề và chia mục để tránh điều đó, cách gom bài từ nhiều lớp mà không thành cuộc đua, và lịch làm việc ngược từ ngày lễ. Nội dung cho từng tờ báo tường của lớp là chuyện khác, không bàn ở đây; ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Chọn chủ đề không sáo
Chủ đề tốt cho đặc san 20/11 hẹp hơn lời tri ân chung chung. Thay vì "Tri ân thầy cô", ban biên tập có thể chọn một góc nhìn mà học sinh trả lời được bằng chuyện có thật của mình. Ví dụ giả định: "Một tiết học không quên", "Những người lặng lẽ trong trường", "Chiếc bàn giáo viên kể chuyện", "Thầy cô ngoài giờ lên lớp". Mỗi chủ đề như vậy buộc người viết nhớ lại một khoảnh khắc cụ thể thay vì lặp những câu đã đọc nhiều lần.
Chủ đề cũng nên mở cửa cho những người ít được nhắc đến trong ngày 20/11: cô nhân viên thư viện, chú bảo vệ, cô cấp dưỡng, thầy cô đã nghỉ hưu, thầy cô dạy môn ít tiết. Một đặc san chỉ viết về giáo viên chủ nhiệm sẽ thiếu đi nửa bức tranh của một ngôi trường.
Cách chọn nhanh: ban biên tập liệt kê năm sáu chủ đề, hỏi vài bạn ở mỗi khối xem chủ đề nào làm các bạn nhớ ra ngay một câu chuyện. Chủ đề khiến người được hỏi im lặng lâu là chủ đề quá rộng. Chốt chủ đề trước khi gửi thông báo nhận bài, và ghi rõ chủ đề trong thông báo kèm vài câu gợi ý.
Mục lục gợi ý cho đặc san 20/11
Một đặc san cấp trường dày hai mươi đến ba mươi hai trang thường có các phần dưới đây. Bạn không cần đủ cả, nhưng nên có phần dành cho nhiều nhóm người khác nhau:
- Lời mở đầu: của ban biên tập học sinh, nói về chủ đề số này; lời của ban giám hiệu nếu nhà trường muốn, nên ngắn.
- Chuyện lớp học: bài viết của học sinh về một tiết học, một lời dặn, một lần được thầy cô giúp.
- Chân dung: phỏng vấn hai ba thầy cô hoặc nhân viên, do học sinh hỏi và ghi lại.
- Thầy cô viết: một hai bài của chính thầy cô kể về học trò hay về nghề, cho học sinh thấy góc nhìn từ phía bên kia bục giảng.
- Cựu học sinh: thư hay bài ngắn của người đã ra trường, viết về thầy cô cũ.
- Thơ và sáng tác: thơ, truyện ngắn, tản văn theo chủ đề.
- Tranh của các em nhỏ: với trường liên cấp hoặc tiểu học, một hai trang tranh vẽ có chú thích tên tác phẩm.
- Ảnh sinh hoạt: ảnh các hoạt động trong tháng, đã có đồng ý đăng.
- Trang cảm ơn: danh sách người góp bài, người chụp ảnh, người trình bày.
Chia số trang cho từng phần trước khi nhận bài. Khi đã định "chuyện lớp học" có tám trang, ban biên tập biết cần khoảng sáu bảy bài và không bị cuốn vào việc nhận ba mươi bài rồi không biết bỏ bài nào.
Gom bài từ các lớp mà không biến thành cuộc đua
Mời viết, không giao chỉ tiêu. Thông báo nên ghi rõ chủ đề, độ dài, hạn nộp và cách nộp, nhưng không bắt mỗi lớp nộp đủ số bài. Giao chỉ tiêu dẫn tới bài viết vội, bài chép, và giáo viên chủ nhiệm phải viết hộ cho đủ.
Một đầu mối mỗi lớp. Mỗi lớp có một bạn nhận bài và chuyển cho ban biên tập, kèm phiếu đồng ý đã ký. Ban biên tập không phải đi tìm từng tác giả khi cần hỏi lại.
Không biến đặc san thành thi đua giữa các lớp. Nhiều trường quen chấm điểm và trao giải đặc san của từng lớp. Với bài của học sinh, việc xếp thứ hạng dễ làm các em viết để thắng chứ không viết điều mình nghĩ, và làm các lớp ít bài thấy mình kém. Ghi nhận mọi lớp có góp bài trên trang cảm ơn là đủ.
Nhận cả bài viết tay. Học sinh nhỏ hoặc các bạn không có máy tính có thể nộp bài viết tay. Ban biên tập gõ lại, rồi đưa bản gõ cho tác giả đọc lại trước khi đăng để chắc không sai chữ.
Báo sớm cho bài không được chọn. Bài chưa vào đặc san nên được trả lời riêng, nói rõ lý do bằng lời tử tế và gợi ý nơi khác để đăng, như tập san số sau hoặc góc báo tường của lớp.
Lịch ngược từ ngày 20/11
Ví dụ giả định cho một đặc san hai mươi bốn trang, in số lượng vừa đủ cho các lớp và khách mời:
- Đầu tháng 10: họp ban biên tập, chốt chủ đề, mục lục, số trang mỗi phần, người phụ trách; xin nhà trường duyệt kế hoạch và kinh phí.
- Giữa tháng 10: gửi thông báo nhận bài kèm phiếu đồng ý; hẹn lịch phỏng vấn thầy cô, nhân viên.
- Cuối tháng 10: hạn nộp bài; ban biên tập đọc vòng một, chọn bài, trả lời tác giả.
- Đầu tháng 11: tác giả sửa theo góp ý; thầy cô phụ trách đọc toàn bộ; trình bày bản nháp.
- Khoảng ngày 8 đến 10 tháng 11: in một bản thử, đọc soát trên giấy, sửa; ban giám hiệu xem bản cuối.
- Khoảng ngày 12 đến 15 tháng 11: gửi in; dự phòng vài ngày cho trục trặc ở khâu in.
- Trước lễ: nhận đặc san, kiểm số trang, chia cho các lớp; lưu ít nhất hai bản cho tủ lưu trữ.
Mốc in thử là mốc không được cắt. Đặc san 20/11 thường có ảnh tập thể và tên nhiều người; một tên sai chính tả hay một tấm ảnh chưa có đồng ý mà lọt qua sẽ rất khó sửa sau khi đã phát trong lễ.
Giữ giọng học sinh khi biên tập
Ban biên tập và thầy cô phụ trách thường có ý muốn làm cho bài hay hơn bằng cách thêm câu văn hoa mỹ. Kết quả là đặc san đọc như do một người viết. Giọng của học sinh lớp sáu khác lớp chín, khác lớp mười hai, và chính sự khác nhau đó làm đặc san đáng đọc.
Khi biên tập, hãy hỏi tác giả thay vì sửa thay. Ví dụ giả định: bài viết về cô dạy toán có câu "Cô rất tận tâm". Thay vì đổi thành một câu dài bóng bẩy, ban biên tập hỏi lại: "Cô tận tâm thế nào, có lần nào bạn nhớ không?" Tác giả nhớ ra chuyện cô ở lại sau giờ để giảng lại một bài cho cả nhóm, và câu chuyện đó thay cho tính từ.
Những chỗ nên sửa thẳng: lỗi chính tả, tên riêng viết sai, thông tin sai về ngày tháng hay sự việc, chữ dễ gây tổn thương cho người được nhắc đến. Những chỗ nên để nguyên: cách dùng từ hồn nhiên, câu ngắn của học sinh nhỏ, một chút vụng về không làm sai nghĩa.
Những lỗi hay gặp ở đặc san 20/11 và cách tránh
Bảng dưới gom các lỗi lặp lại từ năm này qua năm khác ở nhiều trường, cùng cách phòng từ khâu kế hoạch:
| Lỗi | Vì sao xảy ra | Cách phòng |
|---|---|---|
| Bài nào cũng giống bài nào | Chủ đề quá rộng, không có câu gợi ý | Chủ đề hẹp, thông báo kèm ba bốn câu hỏi gợi nhớ chuyện cụ thể |
| Thơ chép, bài chép trên mạng | Giao chỉ tiêu, học sinh vội | Không giao chỉ tiêu; dặn rõ chỉ nhận bài tự viết; ban biên tập tra thử những câu nghi ngờ |
| Ảnh học sinh chưa xin phép | Phiếu đồng ý gửi muộn | Phiếu đồng ý đi cùng thông báo nhận bài, không có phiếu thì không đăng ảnh rõ mặt |
| Tên người sai chính tả | Gõ lại từ bài viết tay, không kiểm | Lập danh sách tên riêng của số, đối chiếu với danh sách lớp và người được nhắc |
| In xong mới thấy lỗi | Không có bản in thử | Bắt buộc một bản in thử, ít nhất ba người đọc trên giấy |
| Đặc san dày, ra sau lễ | Nhận quá nhiều bài, không chia trang | Chia số trang mỗi phần trước khi nhận bài |
Phần lớn các lỗi trong bảng có gốc ở khâu chuẩn bị, không ở khâu viết. Một buổi họp kế hoạch kỹ đầu tháng 10 tiết kiệm được nhiều buổi chữa cháy vào giữa tháng 11.
Sau ngày lễ: phát đặc san, cảm ơn và lưu lại
Việc phát đặc san thường bị làm vội trong buổi lễ, và nhiều tác giả nhỏ không nhận được cuốn có bài của mình. Ban biên tập nên lập danh sách tác giả theo lớp, để riêng một cuốn cho mỗi bạn có bài, có tranh hay có ảnh được đăng, rồi nhờ bạn đầu mối của lớp trao tận tay. Với học sinh, cầm cuốn đặc san có tên mình là phần thưởng lớn hơn mọi tấm giấy khen.
Thầy cô, nhân viên được phỏng vấn cũng nên nhận một cuốn kèm vài dòng cảm ơn của ban biên tập. Cựu học sinh gửi bài từ xa có thể nhận bản điện tử, nếu phiếu đồng ý của những người khác trong số cho phép chia sẻ như vậy; nếu không, gửi riêng trang có bài của họ.
Cuối cùng là lưu trữ. Mỗi đặc san nên có ít nhất hai bản giấy cất ở tủ lưu của trường, cùng tệp gốc trình bày và tập phiếu đồng ý của số đó, cất cùng một chỗ có ghi năm học. Mười năm sau, khi trường làm kỷ niệm hay một cựu học sinh muốn tìm lại bài viết đầu tiên của mình, những bản lưu này là thứ duy nhất còn lại. Ban biên tập cũng nên ghi vài dòng về những gì làm được, chưa làm được vào sổ của ban để lứa sau làm đặc san năm tới không bắt đầu từ con số không.
Câu hỏi thường gặp
Đặc san 20/11 nên dày bao nhiêu trang?
Không có con số chuẩn. Với trường mới làm lần đầu, hai mươi đến hai mươi bốn trang khổ A5 hay A4 là vừa sức. Số trang nên là bội số của bốn vì cách đóng sách gấp đôi, và nên chốt từ đầu để chia trang cho từng phần.
Có nên in lời của ban giám hiệu ở trang đầu?
Có thể, nếu nhà trường muốn, nhưng nên ngắn và nên đặt cạnh lời của ban biên tập học sinh. Đặc san là sản phẩm của học sinh; trang đầu cho thấy điều đó sẽ làm các em thấy mình là chủ của ấn phẩm.
Học sinh muốn viết về một thầy cô đã mất thì sao?
Bài như vậy cần viết trang trọng, đúng sự thật, và nên hỏi ý gia đình thầy cô nếu bài nhắc tên hay đăng ảnh. Thầy cô phụ trách nên đọc kỹ cùng tác giả, tránh những chi tiết riêng tư mà gia đình có thể không muốn công khai.
Làm sao để cựu học sinh gửi bài?
Nhờ các thầy cô còn liên lạc với khoá cũ chuyển lời mời, kèm chủ đề, độ dài và hạn nộp. Bài của cựu học sinh nên ngắn, tập trung vào một kỷ niệm cụ thể với thầy cô. Ghi rõ khoá học dưới tên tác giả nếu người viết đồng ý.
Có nên bán đặc san để gây quỹ không?
Nhà trường cân nhắc kỹ. Đặc san có bài và ảnh của học sinh, đưa ra bán là mở rộng phạm vi phát hành và có thể chạm tới quy định xuất bản cũng như yêu cầu đồng ý rộng hơn. Cách an toàn là phát miễn phí trong trường và nhận ủng hộ tự nguyện được công khai.
Đặc san có nên đưa lên mạng không?
Chỉ khi phiếu đồng ý đã ghi rõ việc đăng lên mạng và nhà trường duyệt kênh đăng. Bản trên mạng nên bỏ ảnh rõ mặt học sinh nhỏ, không ghi họ tên đầy đủ kèm lớp, và không để lộ thông tin như địa chỉ nhà hay ngày sinh.