NguyetSan.comNguyệt San
Tập san, đặc san trường học

Lưu trữ tập san các số cũ của trường: tủ lưu bản giấy, số hoá và đặt tên tệp

Giữ các số tập san, đặc san cũ của trường qua nhiều thế hệ: lưu gì cho mỗi số, bảo quản bản giấy, số hoá, quy tắc đặt tên tệp, ai được xem và dùng lại.

Vietnamese school librarian seen from behind placing thin bound booklets into gray cardboard archive boxes on a metal shelf in a quiet storeroom in Hanoi, soft side light

Lưu trữ tập san các số cũ của trường cần làm ngay khi mỗi số vừa ra: cất ít nhất hai bản giấy trong hộp khô ráo ở một tủ do nhà trường quản lý, lưu tệp gốc và bản điện tử theo một quy tắc đặt tên thống nhất, kèm hồ sơ phiếu đồng ý và một mục lục để tra. Chờ đến dịp kỷ niệm mới đi gom lại thì thường chỉ còn vài số lẻ, rải rác trong nhà các thầy cô.

Bài này dành cho thầy cô phụ trách thư viện, thầy cô phụ trách tập san và câu lạc bộ báo chí học sinh. Nội dung gồm vì sao số cũ hay mất, mỗi số cần lưu những gì, cách bảo quản bản giấy trong khí hậu nóng ẩm, cách số hoá các số cũ, quy tắc đặt tên tệp, ai được xem số cũ và cách dùng lại kho lưu trữ. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.

Vì sao các số tập san cũ hay mất

Tập san trường được làm bởi những người thay đổi liên tục: học sinh ra trường sau ba bốn năm, thầy cô phụ trách chuyển công tác hay đổi nhiệm vụ. Mỗi lần thay người, tệp gốc nằm trong máy riêng của ai đó, bản in nằm trong ngăn bàn của ai đó, và không ai được giao nhiệm vụ giữ lại.

Thứ hai là bản giấy không chịu được thời tiết. Mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam làm giấy ẩm, ố vàng, dính trang; mối mọt và chuột ở những phòng kho ít người vào phá hỏng cả chồng giấy trong vài tháng. Ghim sắt gỉ để lại vết nâu và làm rách gáy.

Thứ ba là tệp điện tử cũng mất, chỉ là mất kiểu khác: ổ cứng hỏng, thẻ nhớ thất lạc, tài khoản lưu trữ trực tuyến đứng tên một học sinh đã ra trường và không ai còn mật khẩu, hoặc tệp còn đó nhưng định dạng cũ không mở được nữa. Những trường có tập san từ nhiều năm trước thường có một khoảng trống vài năm trong kho, đúng vào giai đoạn chuyển từ giấy sang máy tính.

Mỗi số cần lưu những gì

Một bộ lưu trữ đầy đủ cho một số tập san hay đặc san gồm:

  • Hai bản giấy: một bản để trong tủ lưu không mang ra, một bản để cho mượn đọc hay trưng bày.
  • Bản điện tử cuối cùng: tệp dạng phổ biến, mở được bằng nhiều phần mềm, đúng như bản đã in.
  • Tệp gốc trình bày: để có thể sửa, in lại, hoặc trích trang khi cần.
  • Ảnh gốc: ảnh ở độ phân giải đầy đủ đã dùng trong số, đặt cùng thư mục.
  • Hồ sơ đồng ý: phiếu đồng ý của học sinh, cha mẹ, người được phỏng vấn, và các yêu cầu rút lại.
  • Sổ ban biên tập: biên bản họp, danh sách bài nhận và quyết định chọn bài, danh sách người làm số đó.
  • Một trang thông tin: tên số, ngày phát hành, số trang, số bản in, phạm vi phát hành, người phụ trách.

Bộ này nghe nhiều nhưng nếu làm ngay khi số vừa phát, chỉ mất khoảng một buổi. Để vài năm sau mới gom thì không còn cách nào tìm lại được các phiếu đồng ý hay tên người đã trình bày số đó.

Cách làm thực tế là gắn việc lưu trữ vào lịch của chính số báo: bước cuối cùng của mỗi số, sau phát hành, là bàn giao bộ lưu trữ cho người giữ kho, có ký nhận. Số chưa bàn giao xong thì ban biên tập chưa coi là xong việc. Thói quen này, nếu giữ được vài năm, sẽ thành nề nếp mà các lứa sau làm theo không cần nhắc.

Bảo quản bản giấy trong khí hậu nóng ẩm

Chọn chỗ khô, thoáng, ít thay đổi nhiệt độ. Tránh phòng tầng trệt dễ ngập, góc tường thấm, gần nhà vệ sinh hay mái tôn nóng. Tủ kín có ngăn kéo, đặt cách tường và cách sàn một khoảng, tốt hơn kệ để hở.

Cất trong hộp bìa cứng, đặt đứng hoặc nằm phẳng. Mỗi hộp chứa các số của một hai năm học, ghi nhãn rõ bên ngoài. Không nhồi chặt quá, không chồng quá cao làm cong các số dưới cùng.

Dùng gói hút ẩm và kiểm định kỳ. Gói hút ẩm đặt trong tủ, thay khi đã bão hoà. Mùa nồm nên mở tủ kiểm tra một lần mỗi tháng, phát hiện sớm vết mốc hay dấu hiệu côn trùng.

Tháo hoặc thay ghim sắt. Với số cũ đóng ghim sắt đã gỉ, có thể tháo cẩn thận và kẹp lại bằng kẹp nhựa hay khâu chỉ. Nếu không chắc làm được, để nguyên còn hơn làm rách.

Không ép plastic toàn bộ. Ép nhựa nóng làm giấy không thở được và không gỡ ra được. Nếu muốn bảo vệ bìa, dùng bìa bọc rời có thể tháo.

Tay sạch, khô khi lật trang. Với các số rất cũ, giấy giòn, nên lật nhẹ từng trang và để bản đã số hoá cho người xem thông thường.

Số hoá các số cũ

Số hoá giúp số cũ được đọc mà không phải mở bản gốc nhiều lần. Một quy trình đơn giản trường có thể tự làm:

  1. Lập danh sách các số hiện có, đánh dấu số nào còn thiếu, để sau còn đi tìm.
  2. Quét bằng máy quét phẳng nếu có; nếu không, chụp bằng điện thoại trên giá cố định, ánh sáng đều từ hai bên, không dùng đèn chớp.
  3. Với trang chữ, độ phân giải khoảng ba trăm điểm ảnh mỗi inch thường đủ để đọc rõ và in lại; với trang ảnh hay bìa màu, nên cao hơn. Kiểm khuyến nghị của thiết bị đang dùng.
  4. Quét cả bìa trước, bìa sau, trang trắng, để bản số hoá giống nguyên vẹn cuốn sách.
  5. Ghép các trang thành một tệp cho mỗi số, giữ thêm thư mục ảnh từng trang gốc.
  6. Đặt tên tệp theo quy tắc chung, ghi vào mục lục.
  7. Lưu ít nhất hai nơi: một ổ lưu của nhà trường, một bản sao ở nơi khác do nhà trường quản lý.

Việc số hoá phù hợp với câu lạc bộ báo chí học sinh như một dự án trong học kỳ: các bạn vừa làm, vừa đọc được những số tập san từ thời cha mẹ, anh chị mình còn đi học. Nhưng cần một thầy cô giữ quy trình và kiểm từng tệp trước khi đưa vào kho.

Quy tắc đặt tên tệp và mục lục

Đặt tên tệp thống nhất làm cho việc tìm kiếm sau nhiều năm trở nên dễ dàng. Một quy tắc gợi ý, theo thứ tự: tên ấn phẩm viết liền không dấu, năm học, số kỳ hoặc tên dịp, loại tệp. Ví dụ giả định:

Loại tệpVí dụ tên tệpGhi chú
Bản điện tử cuốiTapsanSanNang_2024-2025_So02_ban-inNăm học viết đủ hai năm, số kỳ có hai chữ số
Đặc san theo dịpTapsanSanNang_2024-2025_DacSan2011_ban-inTên dịp thay số kỳ
Tệp gốc trình bàyTapsanSanNang_2024-2025_So02_gocĐi cùng thư mục ảnh gốc
Bản số hoá số cũTapsanSanNang_1998-1999_So01_quetChữ "quet" để phân biệt với bản điện tử gốc
Hồ sơ đồng ýTapsanSanNang_2024-2025_So02_dong-yLưu riêng, giới hạn người mở

Mục lục là một bảng tính đơn giản, mỗi số một dòng: tên tệp, ngày phát hành, số trang, người phụ trách, nơi để bản giấy, các bài đáng chú ý, ghi chú về đồng ý hoặc yêu cầu gỡ. Mục lục được in ra một bản để trong tủ lưu, phòng khi tệp điện tử không mở được.

Tên "Sân Nắng" trong ví dụ là tên giả định. Điều cần giữ là thứ tự các phần và cách viết năm học, để danh sách tệp tự xếp đúng thứ tự thời gian.

Ai được xem số cũ

Kho lưu trữ tập san chứa bài viết, tên và ảnh của nhiều thế hệ học sinh, và đồng ý của họ thường chỉ cho phạm vi phát hành ban đầu. Vì vậy số cũ nên được xem trong phạm vi tương tự: đọc tại thư viện trường, cho học sinh, thầy cô, cựu học sinh mượn đọc, không đưa nguyên bộ lên mạng công khai.

Khi nhà trường muốn công khai một số cũ, ví dụ trong một trang kỷ niệm hay một buổi triển lãm mở cho khách, nên chọn các trang không có ảnh rõ mặt và họ tên học sinh, hoặc liên hệ xin đồng ý của những người liên quan nếu còn liên lạc được. Những người nay đã trưởng thành có quyền không muốn bài viết hồi nhỏ của mình xuất hiện trước công chúng.

Yêu cầu gỡ hay che một bài, một ảnh trong bản số hoá nên được đáp ứng, ghi vào mục lục để người làm sau biết. Bản giấy gốc vẫn giữ trong tủ lưu không cho mượn, như một phần lịch sử của trường, nhưng không mang ra trưng bày phần đã được yêu cầu che.

Dùng lại kho lưu trữ

Kho số cũ có giá trị khi được dùng. Mỗi số tập san mới có thể có một trang nhỏ "Ngày này những năm trước", trích một đoạn ngắn hay một tấm ảnh cảnh vật từ số cũ cùng tháng, chọn những trích đoạn không cần đồng ý mới hoặc đã xin được đồng ý. Trang này nối các thế hệ học sinh mà không tốn nhiều công.

Ngày truyền thống của trường là dịp để trưng bày các số cũ: xếp theo năm trên một dãy bàn, có mục lục để người xem tìm số của khoá mình. Cựu học sinh về dự thường dừng rất lâu ở những bàn này. Bản trưng bày là bản thứ hai, không phải bản trong tủ lưu.

Kho lưu trữ cũng là tư liệu cho học sinh hôm nay học cách làm báo: so sánh cách trình bày qua các thập niên, cách viết tin, cách chọn chủ đề. Ví dụ giả định: một nhóm câu lạc bộ báo chí làm bài phỏng vấn tổng biên tập học sinh của số đầu tiên, nay đã là phụ huynh trong trường, về chuyện làm tập san thời chưa có máy tính. Bài như vậy chỉ viết được khi kho còn giữ được số đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Trường chỉ còn vài số lẻ, có nên bắt đầu lưu trữ không?

Nên bắt đầu ngay từ những gì còn có và từ số tiếp theo. Có thể đăng lời nhắn trong tập san và qua hội cựu học sinh để tìm lại các số còn thiếu, xin mượn để số hoá rồi trả lại nếu người giữ muốn giữ bản gốc.

Có cần mua phần mềm chuyên dụng để lưu trữ không?

Không bắt buộc. Một ổ lưu của nhà trường, quy tắc đặt tên tệp rõ ràng và một bảng tính làm mục lục là đủ cho phần lớn trường học. Quan trọng hơn phần mềm là có người được giao nhiệm vụ giữ kho và bàn giao khi đổi người.

Lưu trữ tập san trên mạng xã hội của trường có được không?

Mạng xã hội không phải nơi lưu trữ: bài cũ khó tìm, chất lượng ảnh bị nén, và trang có thể bị khoá hay xoá. Hơn nữa, đăng công khai số cũ cần xem lại đồng ý của học sinh. Nên lưu ở ổ của nhà trường, chỉ chia sẻ có chọn lọc.

Bao lâu nên kiểm tra lại các tệp đã số hoá?

Mỗi năm một lần là hợp lý: mở thử vài tệp ngẫu nhiên, kiểm hai bản sao còn đủ, và xem định dạng còn mở được bằng phần mềm thông dụng không. Khi đổi máy tính hay ổ lưu của trường, chép kho sang trước khi bỏ thiết bị cũ.

Ai nên được giao giữ kho lưu trữ?

Thường là thầy cô hoặc nhân viên phụ trách thư viện, vì công việc ổn định và quen với việc giữ sách. Câu lạc bộ báo chí học sinh giúp phần việc số hoá và nhập mục lục, dưới sự kiểm tra của người phụ trách.

Số cũ có bài viết không còn phù hợp hôm nay thì xử lý sao?

Giữ nguyên trong kho như tư liệu của thời điểm đó, không sửa nội dung. Khi trích dùng hay trưng bày, ban biên tập chọn bài khác hoặc ghi chú bối cảnh. Nếu bài làm tổn thương một người cụ thể, có thể hạn chế cho mượn đọc phần đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138