Bản tin ra mỗi tháng một lần nên một lỗi sai tên, sai số, sai ngày sẽ nằm trước mắt người đọc suốt một tháng trước khi có dịp sửa trên bản in. Vì thế nguyệt san cần một quy định đính chính viết sẵn từ số đầu tiên: lỗi nào sửa ngay trên bản điện tử, lỗi nào cần đính chính ở số sau, lỗi nào cần xin lỗi riêng, ai quyết định và ghi lại ở đâu.
Phần chọn và viết tin của trang đã bàn cách tránh lỗi khi viết. Bài này nói về việc sau khi lỗi đã lọt ra: cách tổ chức trách nhiệm, cách viết lời đính chính, cách xử lý khi người trong bài yêu cầu cải chính, và những giới hạn mà người làm bản tin nên biết khi tranh chấp có dấu hiệu leo thang.
Vì sao cần quy định đính chính từ số đầu
Khi chưa có quy định, mỗi lỗi được xử lý theo tâm trạng của người phụ trách hôm đó: có lỗi được sửa lặng lẽ trên bản điện tử, có lỗi được xin lỗi rối rít trong nhóm chat, có lỗi bị bỏ qua vì ngại. Người đọc nhận ra sự thiếu nhất quán này, và họ bắt đầu nghi ngờ phần còn lại của bản tin. Một quy định viết sẵn biến việc đính chính từ chuyện ngượng ngùng thành một quy trình bình thường của nghề.
Trong báo chí, Luật Báo chí 2016 đặt nghĩa vụ cải chính, xin lỗi khi đăng thông tin sai sự thật và quyền của người bị đưa tin sai được yêu cầu cải chính. Bản tin nội bộ hay cộng đồng không nhất thiết chịu đúng các quy định đó, nhưng tinh thần là một: người làm ra thông tin chịu trách nhiệm sửa khi sai, và người bị ảnh hưởng có quyền lên tiếng. Lấy tinh thần đó làm khung cho quy định của bản tin là cách làm hợp lý.
Quy định đính chính cũng bảo vệ chính ban biên tập. Khi có người phàn nàn gay gắt, người phụ trách có thể chỉ vào quy định đã công bố để giải thích cách xử lý, thay vì phải tự bảo vệ quyết định của mình trong lúc căng thẳng.
Phân mức lỗi và cách xử lý
Không phải lỗi nào cũng cần cùng một cách xử lý. Phân mức giúp ban biên tập phản ứng tương xứng, tránh vừa làm to chuyện nhỏ vừa xem nhẹ chuyện lớn.
| Mức | Ví dụ giả định | Cách xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Nhỏ | Lỗi chính tả, sai một chữ trong tên địa điểm, ảnh bị đảo thứ tự | Sửa trên bản điện tử, ghi chú "đã sửa lỗi chính tả"; không cần đính chính trên bản in |
| Trung bình | Viết sai tên, chức danh của một người; sai ngày giờ một sự kiện sắp tới; sai một con số | Sửa bản điện tử ngay kèm ghi chú; nếu sự kiện sắp diễn ra thì gửi thông báo đính chính riêng; đính chính trên số sau |
| Nặng | Gán cho ai đó một phát ngôn họ không nói; đăng tin sai làm ảnh hưởng uy tín một người hay một bộ phận | Sửa ngay, liên hệ người bị ảnh hưởng, đính chính kèm lời xin lỗi ở vị trí dễ thấy của số sau |
| Rất nặng | Lộ thông tin riêng tư, đăng ảnh trẻ em không có đồng ý, thông tin có thể gây thiệt hại vật chất | Gỡ ngay bản điện tử, báo người phụ trách đơn vị, xin lỗi trực tiếp, xem xét hỏi ý kiến pháp lý |
Mức lỗi do một người có thẩm quyền trong ban biên tập quyết định, không để người viết bài tự quyết. Người viết thường có xu hướng hạ mức lỗi của mình, còn người bị ảnh hưởng thường nâng lên; người phụ trách đứng giữa và căn theo bảng.
Viết lời đính chính: đặt ở đâu, nói gì
Lời đính chính tốt ngắn, rõ, không biện minh. Trình tự gợi ý cho đính chính trên số sau:
- Đặt ở vị trí cố định mà người đọc biết tìm, ví dụ ngay sau mục lục hoặc cuối trang đầu, không giấu ở trang cuối giữa các mục phụ.
- Nêu số kỳ, mục và tiêu đề bài có lỗi.
- Nêu nội dung sai và nội dung đúng, ngắn gọn. Ví dụ giả định: "Bài về hội thao quý ba ở số tháng chín ghi đội về nhất là tổ lắp ráp; đội về nhất đúng là tổ đóng gói".
- Nếu lỗi ảnh hưởng tới một người cụ thể, thêm một câu xin lỗi người đó, gọi đúng tên và chức danh.
- Không giải thích dài dòng vì sao sai, không đổ lỗi cho người cung cấp thông tin.
- Với lỗi mức nặng, cân nhắc gửi bản đính chính tới đúng những người đã nhận số có lỗi, không chờ tới số sau.
Trên bản điện tử, sửa thẳng vào bài và thêm một dòng ghi chú ở cuối như "Bài đã được sửa ngày… để điều chỉnh tên đội về nhất". Đừng sửa lặng lẽ không ghi chú, vì người đã đọc bản cũ sẽ thấy hai phiên bản khác nhau và nghĩ ban biên tập muốn xoá dấu vết.
Bản điện tử và bản in: hai nhịp sửa khác nhau
Bản in đã phát không sửa được. Bản điện tử thì sửa được trong vài phút, nhưng chỉ ở những nơi ban biên tập kiểm soát: trang web, thư mục lưu trữ chung. Bản đã gửi vào hộp thư người nhận, bản đã được chuyển tiếp trong các nhóm chat, ảnh chụp màn hình bản tin mà ai đó đăng lại, đều nằm ngoài tầm tay. Đây là lý do lỗi mức nặng nên có thông báo đính chính chủ động gửi lại cùng kênh đã gửi bản gốc.
Với bản tin gửi qua thư, một thư đính chính ngắn với tiêu đề rõ như "Đính chính số tháng mười" là đủ. Với nhóm chat, đăng bản đính chính và ghim lại một thời gian. Đừng xoá tin nhắn chứa bản tin cũ trong nhóm mà không giải thích, vì người đã tải về vẫn giữ bản đó và việc xoá khiến người ta tò mò hơn.
Với bản in, một mẹo nhỏ cho các số đặc biệt như đặc san, kỷ yếu: nếu phát hiện lỗi trước khi phát, có thể kẹp một tờ đính chính nhỏ vào từng cuốn. Cách này tốn công nhưng giữ được uy tín của một ấn phẩm người ta sẽ lưu giữ lâu.
Lời xin lỗi: khi nào cần và viết sao cho thật
Không phải đính chính nào cũng cần xin lỗi. Sửa một lỗi chính tả mà kèm lời xin lỗi trang trọng khiến bản tin trông lúng túng. Nhưng khi lỗi làm một người cụ thể bị hiểu sai, bị bỏ sót trong danh sách khen thưởng, bị gán một câu nói, hay bị lộ chuyện riêng, lời xin lỗi là phần không thể thiếu, và nên đến trước lời đính chính công khai.
Một lời xin lỗi thật có ba phần: nói rõ ban biên tập đã sai ở đâu, nhận trách nhiệm mà không đẩy sang người cung cấp thông tin, và nói việc sẽ làm để sửa và tránh lặp lại. Tránh những câu như "nếu có ai thấy phiền", vì nó chuyển lỗi sang cảm nhận của người bị ảnh hưởng. Tránh cả việc xin lỗi quá dài, kể lể hoàn cảnh làm bản tin vất vả.
Với người bị ảnh hưởng trong nội bộ, gặp trực tiếp hoặc gọi điện trước khi đăng đính chính, cho họ đọc bản đính chính, và hỏi họ có muốn bổ sung gì không. Nhiều khi chính cuộc trò chuyện này quan trọng hơn dòng chữ in ở số sau.
Khi người trong bài yêu cầu cải chính mà ban biên tập thấy mình đúng
Không phải yêu cầu cải chính nào cũng có cơ sở. Có người muốn bản tin sửa một thông tin đúng nhưng bất lợi cho họ. Khi đó, những việc nên làm theo thứ tự:
- Nghe hết yêu cầu, ghi lại bằng văn bản: điểm nào họ cho là sai, họ muốn sửa thành gì, dựa vào đâu.
- Kiểm lại nguồn của thông tin: ghi chép, biên bản, văn bản gốc, người cung cấp.
- Nếu thông tin có chỗ chưa chính xác dù nhỏ, sửa phần đó và nói rõ đã sửa gì.
- Nếu thông tin đúng, trả lời bằng văn bản ngắn, lịch sự, nêu căn cứ, và đề nghị đăng ý kiến phản hồi của họ ở số sau nếu phù hợp.
- Không xoá bài chỉ để tránh phiền nếu bài đúng và có giá trị với người đọc; nhưng cân nhắc lại nếu bài chạm vào đời tư không cần thiết.
- Báo người phụ trách đơn vị về yêu cầu và cách trả lời.
- Nếu yêu cầu đi kèm đe doạ kiện, cáo buộc xúc phạm danh dự, hay đòi bồi thường, dừng trao đổi qua lại và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo bài, nguồn và toàn bộ thư từ.
Mục đích của bước này không phải để thắng người khiếu nại, mà để bản tin giữ được sự thật và giữ được quan hệ với người đọc. Một ý kiến phản hồi được đăng công bằng thường làm dịu căng thẳng hơn một cuộc tranh luận kéo dài.
Sổ đính chính: ghi gì và dùng để làm gì
Sổ đính chính là một bảng đơn giản, mỗi lỗi một dòng: số kỳ, mục, nội dung sai, nội dung đúng, ai phát hiện, ngày phát hiện, mức lỗi, cách đã xử lý, người quyết định. Nó không để trình ai, mà để ban biên tập tự nhìn lại. Sau sáu tháng hay một năm, đọc sổ là thấy ngay lỗi của bản tin hay rơi vào đâu: tên người, ngày giờ sự kiện, con số tài chính, hay chú thích ảnh.
Khi đã thấy quy luật, sửa quy trình ở đúng chỗ đó. Nếu tên người hay sai, thêm bước gửi danh sách tên cho từng bộ phận soát trước khi dàn trang. Nếu ngày giờ hay sai, quy định mọi thông báo sự kiện phải chép từ văn bản gốc của người tổ chức, không chép từ tin nhắn chuyển tiếp. Nếu con số hay sai, phân một người không viết bài đó đối chiếu số với nguồn. Mỗi thay đổi nhỏ như vậy giảm hẳn một loại lỗi.
Sổ đính chính còn hữu ích khi bàn giao. Người phụ trách mới đọc sổ sẽ hiểu bản tin từng gặp chuyện gì với ai, tránh lặp lại đúng lỗi cũ với đúng người cũ. Và nếu có tranh chấp kéo dài, sổ cho thấy ban biên tập đã xử lý lỗi một cách nhất quán, có ghi chép, từ trước khi chuyện xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Sửa bài trên bản điện tử có cần ghi chú là đã sửa không?
Nên ghi, trừ lỗi đánh máy rất nhỏ. Một dòng ghi chú ngày sửa và nội dung sửa giúp người đã đọc bản cũ hiểu vì sao bài khác đi, và cho thấy ban biên tập không giấu lỗi. Sửa lặng lẽ thường gây nghi ngờ hơn là bản thân lỗi.
Đính chính nên đặt ở trang nào của số sau?
Ở vị trí cố định, dễ thấy, người đọc biết tìm, chẳng hạn ngay sau mục lục hay cuối trang đầu. Với lỗi nặng ảnh hưởng tới một người, vị trí đính chính nên nổi bật tương xứng với vị trí của bài có lỗi.
Người cung cấp thông tin sai thì ban biên tập có phải xin lỗi không?
Có, với người đọc và người bị ảnh hưởng. Ban biên tập chịu trách nhiệm về những gì đã đăng, kể cả khi thông tin đến từ nguồn khác. Sau đó, trao đổi riêng với nguồn cung cấp để lần sau kiểm kỹ hơn, nhưng không nêu lỗi của họ trong lời đính chính công khai.
Có nên xoá hẳn số bản tin có lỗi khỏi kho lưu trữ không?
Thường là không. Sửa bài và ghi chú tốt hơn xoá cả số, vì xoá làm mất các bài đúng khác và khiến người đọc nghi ngờ. Chỉ gỡ phần có lỗi khi lỗi thuộc mức rất nặng, như lộ thông tin riêng tư hay ảnh trẻ em chưa có đồng ý.
Bản tin nội bộ có phải tuân theo nghĩa vụ cải chính như báo chí không?
Nghĩa vụ cải chính trong Luật Báo chí 2016 đặt cho hoạt động báo chí. Bản tin nội bộ không nhất thiết chịu đúng quy định đó, nhưng việc đăng thông tin sai về người khác vẫn có thể phát sinh trách nhiệm dân sự. Đính chính đúng cách là cách tự bảo vệ tốt nhất.
Ai trong ban biên tập nên quyết định đính chính?
Một người có thẩm quyền được chỉ định sẵn, thường là người phụ trách bản tin. Người viết bài có lỗi tham gia vào việc sửa nhưng không tự quyết mức lỗi. Với lỗi rất nặng, người phụ trách nên báo lãnh đạo đơn vị hoặc ban quản trị trước khi trả lời công khai.