Mỗi bài không do chính ban biên tập viết theo nhiệm vụ đều nên có một lời đồng ý rõ ràng của tác giả: đồng ý cho đăng ở đâu, trong bao lâu, được sửa tới mức nào, có nhuận bút hay không. Lời đồng ý đó có thể là một tin nhắn, một email hay một tờ giấy ký, miễn nói đủ năm điều và được lưu lại.
Bản tin cộng đồng, tập san cựu học sinh hay bản tin hội nhóm sống nhờ bài của người ngoài ban biên tập: thành viên kể chuyện, phụ huynh viết cảm nhận, chuyên gia trong hội đóng góp một bài chuyên môn. Bài này giúp bạn biết bài thuộc về ai, tác giả giữ quyền gì dù đã đồng ý cho đăng, và soạn một mẫu thư đồng ý đủ dùng cho nhiều năm.
Bài trong bản tin thuộc về ai
Theo nguyên tắc chung của Luật Sở hữu trí tuệ, người trực tiếp viết là tác giả. Quyền tác giả gồm hai nhóm. Nhóm quyền nhân thân như được đặt tên tác phẩm, được đứng tên, được bảo vệ cho tác phẩm không bị xuyên tạc, gắn với tác giả và không chuyển cho ai được. Nhóm quyền tài sản như sao chép, phân phối, truyền đạt tới công chúng, làm tác phẩm phái sinh, có thể thuộc về tác giả hoặc về tổ chức, tuỳ hoàn cảnh viết bài và thoả thuận.
Khi một nhân viên viết bài cho bản tin vì đó là việc được giao, chẳng hạn người phụ trách truyền thông viết mục tin hằng tháng, tổ chức giao nhiệm vụ thường là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Người viết vẫn giữ quyền đứng tên. Khi một người ngoài ban biên tập gửi bài, hoặc một nhân viên tự viết ngoài phần việc được giao, họ là tác giả và thường cũng là chủ sở hữu. Bản tin chỉ có quyền dùng trong phạm vi họ cho phép.
Ranh giới giữa hai trường hợp không phải lúc nào cũng rõ, nhất là ở bản tin cộng đồng nơi mọi người đều là tình nguyện viên. Vì thế, cách làm an toàn là coi mọi bài không phải của người được giao viết chính thức là bài cần lời đồng ý, và ghi lời đồng ý đó ra.
Năm điều thư đồng ý đăng bài nên ghi rõ
Một thư đồng ý tốt trả lời trước những câu mà sau này dễ cãi nhau nhất. Không cần giọng văn hợp đồng; câu chữ bình thường là được, miễn đủ năm ý:
- Bài nào. Tiêu đề, độ dài gần đúng, kèm ảnh hay không. Nếu tác giả gửi nhiều bản, ghi rõ bản nào là bản cuối được đăng.
- Đăng ở đâu. Bản in, bản điện tử gửi thư, nhóm chat, trang web, bảng tin. Nêu hết những nơi bản tin sẽ xuất hiện, kể cả kho lưu trữ các số cũ.
- Trong bao lâu và có dùng lại không. Chỉ số tháng này, hay được đưa vào số tổng kết cuối năm, đặc san kỷ niệm, tuyển tập.
- Được sửa tới đâu. Sửa chính tả và cắt cho vừa trang thì ban biên tập tự làm; đổi tiêu đề, cắt quá một phần ba hay đổi ý thì gửi tác giả duyệt lại.
- Nhuận bút và ghi tên. Có nhuận bút hay quà cảm ơn không, hay bài đóng góp không thù lao; tác giả muốn ghi tên thật, bút danh hay giấu tên.
Với bản tin tình nguyện, câu về nhuận bút thường là "bản tin không có ngân sách nhuận bút, ban biên tập xin gửi lời cảm ơn và một bản in". Viết thẳng ra như vậy tốt hơn im lặng, vì im lặng để người viết tự đoán.
Lời đồng ý nên có ngày tháng và tên người đồng ý. Nếu tác giả là trẻ vị thành niên, cần thêm sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Sửa bài cộng tác viên: ranh giới giữa biên tập và xuyên tạc
Sửa chính tả, dấu câu, lỗi đánh máy. Đây là việc bình thường của ban biên tập, hầu như không tác giả nào phản đối. Dù vậy, với cách viết riêng có chủ ý như phương ngữ, cách xưng hô trong gia đình, cách gọi tên đồ vật ở quê, nên giữ nguyên vì đó là giọng của người viết.
Cắt bớt cho vừa trang. Cắt những đoạn lặp, đoạn lan man là được nếu thư đồng ý đã cho phép. Khi cắt, đọc lại toàn bài để chắc phần còn lại vẫn đúng ý tác giả. Cắt mất câu "nhưng" hay câu điều kiện thường làm bài nói điều tác giả không nói.
Đổi tiêu đề. Tiêu đề là phần nhiều người đọc nhất, và quyền đặt tên tác phẩm là quyền nhân thân của tác giả. Nếu muốn đổi tiêu đề cho hợp mục, hãy gửi tác giả xem trước, hoặc giữ tiêu đề gốc làm dòng phụ.
Viết lại đoạn văn, thêm ý. Đây là ranh giới. Viết lại đoạn văn theo ý ban biên tập, thêm câu khen cơ quan hay thêm lời kêu gọi vào bài của người khác mà vẫn để tên họ là cách nhanh nhất làm hỏng quan hệ với cộng tác viên, và có thể xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Muốn thêm ý, viết thành lời ban biên tập ở đầu hoặc cuối bài.
Nhuận bút, quà cảm ơn hay đóng góp không thù lao
Bản tin không phải cơ quan báo chí nên không bắt buộc áp khung nhuận bút của báo chí, nhưng nếu có trả thì nên có một mức chung cho mọi người viết, công khai trong ban biên tập. Trả người này mà không trả người kia, hay trả theo cảm tình, là nguồn bất bình âm ỉ trong các hội nhóm nhỏ. Ở bản tin của doanh nghiệp, khoản nhuận bút cho người ngoài là một khoản chi cần chứng từ, và có thể phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân; bộ phận kế toán của đơn vị nắm rõ cách làm hiện hành.
Với bản tin tình nguyện như bản tin dòng họ, bản tin chung cư, phần lớn bài là đóng góp không thù lao. Điều đó không làm giảm quyền của tác giả. Người viết không nhận tiền vẫn có quyền đứng tên, quyền không bị sửa sai ý, và quyền rút bài trước khi phát hành nếu đổi ý. Ban biên tập nên tôn trọng những quyền đó như với bài có nhuận bút.
Một cách cảm ơn ít tốn kém mà người viết quý: gửi họ bản in đẹp, nhắc tên họ trong mục "người đóng góp tháng này", mời họ vào buổi gặp mặt cuối năm của ban biên tập. Những việc này giữ chân cộng tác viên lâu hơn một khoản tiền nhỏ không đều.
Bài của trẻ em, người cao tuổi và người dùng bút danh
Ba nhóm tác giả này cần thêm một chút cẩn thận. Với trẻ em và học sinh, lời đồng ý của các em là cần nhưng chưa đủ: cha mẹ hoặc người giám hộ nên biết bài sẽ đăng ở đâu, có kèm tên thật, lớp, ảnh hay không. Bài của trẻ thường kể chuyện gia đình rất thật, và cha mẹ có thể không muốn những chi tiết đó xuất hiện trước cả trường hay cả khu phố. Ban biên tập không chấm điểm, không xếp hạng bài của các em khi đăng; chọn bài là chuyện của khuôn khổ trang, không phải thứ hạng.
Với người cao tuổi, nhất là các cụ trong dòng họ hay hội hưu trí viết hồi ức, bài thường được con cháu đánh máy và gửi hộ. Ban biên tập nên tìm cách để chính người viết nghe lại hoặc đọc lại bản sẽ đăng, vì con cháu có thể đã sửa câu chữ hay lược chi tiết. Lời đồng ý có thể ghi lại khi gặp trực tiếp, có một người làm chứng, thay vì chỉ dựa vào tin nhắn của người gửi hộ.
Với người muốn dùng bút danh hoặc giấu tên, ban biên tập vẫn cần biết tên thật và lưu trong hồ sơ, để khi có câu hỏi về nguồn gốc bài viết thì liên hệ được. Bút danh là quyền của tác giả, ban biên tập không tự ý công bố tên thật kể cả khi người đọc tò mò hỏi.
Đăng lại bài cũ, gom tuyển tập, đưa lên trang web
Sau vài năm, bản tin có một kho bài đáng giá và ban biên tập muốn dùng lại: làm đặc san kỷ niệm mười năm, in tuyển tập truyện ngắn của thành viên, đưa toàn bộ số cũ lên trang web. Đây là lúc những lời đồng ý mơ hồ ngày trước gây rắc rối. Một bài được đồng ý "đăng trong bản tin tháng này" chưa chắc đã được đồng ý in trong tuyển tập phát hành rộng hơn.
Nếu thư đồng ý ngày trước đã nói tới việc dùng lại, cứ thế làm, nhưng vẫn nên báo cho tác giả biết như một phép lịch sự. Nếu chưa nói tới, hãy liên hệ lại từng tác giả. Với người đã mất, hỏi người thân. Với người không liên lạc được, cân nhắc chỉ giới thiệu tóm tắt thay vì in nguyên văn, và ghi rõ trong tuyển tập rằng ban biên tập sẵn sàng gỡ hoặc điều chỉnh nếu tác giả lên tiếng.
Tuyển tập in số lượng lớn hoặc phát hành ra ngoài phạm vi đơn vị có thể chạm tới quy định về xuất bản theo Luật Xuất bản 2012. Trước khi in, nên hỏi cơ quan quản lý báo chí, xuất bản ở tỉnh xem ấn phẩm đó có cần giấy phép hay thủ tục gì không.
Lưu hồ sơ đồng ý cho gọn
Lời đồng ý chỉ có giá trị khi tìm lại được. Một hệ thống lưu đơn giản cho bản tin nhỏ:
- Tạo một hộp thư hoặc thư mục chung của ban biên tập, không dùng hộp thư cá nhân của người phụ trách.
- Mỗi số một thư mục con, đặt tên theo số kỳ và tháng.
- Lưu mỗi lời đồng ý thành một tệp: thư điện tử, ảnh chụp tin nhắn, hoặc ảnh chụp tờ giấy ký. Tên tệp gồm tên tác giả và tiêu đề bài.
- Ghi một bảng tổng hợp: bài, tác giả, ngày đồng ý, phạm vi, được sửa tới đâu, nhuận bút.
- Khi tác giả rút lại đồng ý hoặc đổi phạm vi, ghi thêm dòng mới, không xoá dòng cũ.
- Khi người phụ trách bản tin thay đổi, bàn giao cả thư mục và bảng tổng hợp, không chỉ bàn giao tệp dàn trang.
Nếu có tranh chấp về quyền với một bài đã đăng, hồ sơ này là thứ đầu tiên cần mang theo khi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Không có nó, mọi bên chỉ còn dựa vào trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Cộng tác viên gửi bài qua tin nhắn có coi là đã đồng ý cho đăng không?
Gửi bài cho ban biên tập cho thấy họ muốn được đăng, nhưng chưa nói rõ đăng ở đâu, có được sửa không, có dùng lại không. Nên trả lời một tin xác nhận ngắn nêu năm điều trong thư đồng ý và chờ họ đồng ý lại. Lưu cả hai tin nhắn.
Tác giả đổi ý muốn rút bài khi bản tin sắp in thì sao?
Nếu bản tin chưa phát hành, nên tôn trọng yêu cầu và thay bài khác, kể cả khi phải dàn lại trang. Với bài đóng góp không thù lao, ép đăng khi tác giả đã rút là cách mất cộng tác viên nhanh nhất. Nếu đã in xong, trao đổi thẳng với tác giả về cách xử lý.
Ban biên tập có được ký tên thay tác giả khi tác giả nhờ không?
Không nên. Lời đồng ý phải là của chính tác giả. Nếu tác giả nhờ người thân gửi bài, hãy liên hệ trực tiếp tác giả để xác nhận. Với người cao tuổi không dùng tin nhắn, có thể ghi lời đồng ý bằng giấy và nhờ họ ký hoặc điểm chỉ, có người làm chứng.
Nhân viên viết bài cho bản tin ngoài giờ làm thì bài thuộc về ai?
Nếu viết bài không thuộc nhiệm vụ được giao, nhân viên thường là chủ sở hữu bài đó, và bản tin chỉ dùng trong phạm vi họ cho phép. Nếu đơn vị muốn bài do nhân viên tự nguyện viết thuộc về đơn vị, cần thoả thuận rõ bằng văn bản, không nên mặc định.
Có cần thư đồng ý cho bài phỏng vấn do ban biên tập viết không?
Bài do ban biên tập viết thì thuộc ban biên tập, nhưng người được phỏng vấn có quyền với lời nói và hình ảnh của mình. Nên cho họ xem các câu trích nguyên văn trước khi đăng, và hỏi ý nếu dùng ảnh chân dung. Không cần thư đồng ý như với bài của cộng tác viên.
Mẫu thư đồng ý có cần công chứng không?
Với bản tin nội bộ, cộng đồng, tập san, không cần công chứng. Một email hay tin nhắn có ngày tháng, nêu đủ phạm vi, là bằng chứng đủ dùng trong phần lớn tình huống. Khi bài có giá trị thương mại đáng kể hoặc có chuyển nhượng quyền, nên có văn bản ký kết rõ ràng hơn.