Trước khi tập san đăng bài viết, họ tên hay ảnh của học sinh, nhà trường cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với các em đủ lớn thì cần cả đồng ý của chính các em. Cách làm gọn là một phiếu đồng ý tách thành từng ô riêng cho bài, tên, ảnh và kênh phát hành, xin cùng lúc với thông báo nhận bài, và lưu cùng hồ sơ của số đó.
Bài này tập trung vào tập san, đặc san in và bản điện tử của trường. Nội dung gồm lý do cần đồng ý, những thứ cần tách khi xin, nội dung một phiếu, cách xin sao cho cha mẹ hiểu, việc rút lại đồng ý, những người khác xuất hiện trong ảnh, và cách lưu phiếu. Phần pháp lý chỉ ở mức nguyên tắc; khi có tình huống cụ thể, nhà trường nên hỏi bộ phận pháp chế của cơ quan quản lý giáo dục, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao cần đồng ý của cả cha mẹ lẫn học sinh
Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của mỗi người đối với hình ảnh và đời sống riêng tư của mình. Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về quyền của cá nhân đối với hình ảnh, và với người chưa thành niên, việc dùng hình ảnh nhìn chung cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật. Luật Trẻ em 2016 đặt ra quyền của trẻ được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư, và theo hướng của luật này, với trẻ từ một độ tuổi nhất định trở lên, việc công khai thông tin riêng tư cần cả đồng ý của chính trẻ. Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng coi họ tên kèm lớp, trường, ảnh là thông tin cá nhân. Mốc tuổi và chi tiết thủ tục nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Ngoài chuyện pháp lý, đồng ý còn là chuyện tôn trọng. Một học sinh lớp chín có thể không muốn bài thơ viết về nỗi buồn của mình in kèm họ tên, dù cha mẹ thấy không sao. Một gia đình có lý do riêng để không muốn ảnh con xuất hiện ở bất cứ đâu, và nhà trường không cần biết lý do đó.
Vì vậy phiếu đồng ý tốt đặt chữ ký của cha mẹ và chữ ký hoặc lời đồng ý của học sinh cạnh nhau. Với học sinh nhỏ chưa ký được, thầy cô hoặc cha mẹ hỏi các em bằng lời và ghi lại là các em đã đồng ý.
Tách từng thứ cần đồng ý
Sai lầm phổ biến là một dòng chung "Đồng ý cho nhà trường sử dụng hình ảnh của con". Một phiếu tốt tách riêng từng thứ, để gia đình có thể đồng ý phần này mà không phải đồng ý phần kia:
| Thứ được đăng | Các lựa chọn nên có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bài viết, bài thơ, tranh vẽ | Đồng ý đăng / Không đồng ý | Có thể chỉ áp dụng cho bài đã nộp, ghi rõ tên bài |
| Cách ghi tên tác giả | Họ tên đầy đủ kèm lớp / Chỉ tên gọi kèm khối / Không ghi tên | Lựa chọn giữa hiếm khi được hỏi nhưng rất hay được chọn |
| Ảnh rõ mặt của học sinh | Đồng ý / Chỉ ảnh không rõ mặt / Không đồng ý | Ảnh tập thể và ảnh cá nhân có thể tách thêm |
| Bản in phát trong trường | Đồng ý / Không đồng ý | Phạm vi hẹp nhất |
| Bản điện tử gửi nhóm phụ huynh lớp | Đồng ý / Không đồng ý | Người nhận có thể chia sẻ tiếp |
| Đăng công khai trên trang của trường | Đồng ý / Không đồng ý | Ai cũng đọc được, khó thu hồi |
| Lưu trữ lâu dài trong tủ lưu của trường | Đồng ý / Không đồng ý | Nên giải thích để làm gì |
Tách như vậy làm phiếu dài hơn một chút, nhưng giảm hẳn tình huống phải rút bài vào phút cuối. Nhiều gia đình sẵn lòng cho đăng bài và ảnh trong bản in phát trong trường, nhưng không muốn lên mạng công khai. Phiếu một dòng buộc họ chọn tất cả hoặc không gì cả, và thường họ chọn không.
Nội dung cần có trong một phiếu đồng ý
Phiếu nên ngắn, gọn trong một mặt giấy, dùng chữ dễ hiểu. Các phần nên có:
- Tên ấn phẩm và số: tên tập san, số kỳ hoặc dịp, năm học, để rõ phiếu áp dụng cho số nào.
- Đơn vị làm và người liên hệ: ban biên tập, thầy cô phụ trách, cách liên hệ qua nhà trường.
- Thông tin học sinh: họ tên, lớp; tên bài hoặc mô tả ảnh nếu đã biết.
- Các ô đồng ý tách riêng: như bảng ở trên.
- Phạm vi và thời gian: bản in phát hành khi nào, phát cho ai, bản điện tử ở đâu, lưu trữ trong bao lâu.
- Cam kết của nhà trường: không đăng địa chỉ nhà, ngày sinh, thông tin gia đình; không dùng bài và ảnh cho mục đích thương mại hay quảng cáo.
- Quyền rút lại: cách báo khi muốn rút lại, và nhà trường làm được gì, không làm được gì sau khi đã in.
- Chữ ký: của cha mẹ hoặc người giám hộ, và của học sinh khi đủ tuổi; ngày ký.
Phần cam kết của nhà trường hay bị bỏ, nhưng chính phần này làm cha mẹ yên tâm ký. Phần quyền rút lại cần nói thật: bản in đã phát thì không thu hồi hết được, nhưng bản điện tử có thể gỡ và các số sau sẽ không đăng tiếp.
Cách xin đồng ý sao cho cha mẹ hiểu
Phiếu gửi về nhà kèm lời nhắn mơ hồ thường quay lại muộn hoặc không quay lại. Một trình tự hiệu quả:
- Gửi phiếu cùng lúc với thông báo nhận bài, không chờ đến khi bài đã được chọn.
- Kèm một đoạn ngắn giải thích tập san là gì, phát cho ai, vì sao cần đồng ý.
- Gửi qua giáo viên chủ nhiệm, với hạn nộp lại rõ ràng, sớm hơn hạn chọn bài vài ngày.
- Với gia đình chưa đọc thạo tiếng Việt hoặc không tiện đọc giấy, giáo viên chủ nhiệm giải thích bằng lời và ghi nhận ý của gia đình.
- Nếu đến hạn chưa có phiếu, coi như chưa đồng ý: không đăng ảnh rõ mặt, không ghi tên, hoặc giữ bài cho số sau.
- Dùng một phiếu cho cả năm học nếu nhà trường muốn, nhưng nói rõ cha mẹ có thể đổi ý bất cứ lúc nào.
Nguyên tắc ở bước năm là quan trọng nhất: im lặng không phải là đồng ý. Ban biên tập dễ bị cám dỗ đăng vì "chắc gia đình không phản đối", và đó chính là tình huống dẫn đến khiếu nại.
Từ chối và rút lại đồng ý
Từ chối không ảnh hưởng gì đến học sinh. Phiếu nên ghi rõ việc không đồng ý không ảnh hưởng tới việc học, đánh giá, hay việc tham gia các hoạt động khác. Học sinh có thể vẫn góp bài mà không ghi tên, hoặc góp phần việc khác trong ban biên tập.
Rút lại trước khi in. Bài và ảnh được gỡ khỏi số đang làm. Ban biên tập nên có sẵn phương án thay thế để không phải dàn lại trang vào phút cuối.
Rút lại sau khi đã in. Không thu hồi được các bản đã phát, nhưng nhà trường gỡ bản điện tử, không in lại, không dùng trong các số sau, và có thể che phần liên quan trong bản lưu trữ nếu gia đình yêu cầu.
Học sinh đổi ý khi lớn lên. Một cựu học sinh muốn gỡ bài viết hồi nhỏ khỏi bản điện tử của trường là yêu cầu chính đáng, nên được đáp ứng trong khả năng.
Ghi lại mọi lần rút. Phiếu rút lại hoặc ghi chú về yêu cầu rút được lưu cùng phiếu đồng ý ban đầu, để những người làm tập san sau này biết.
Những người khác trong ảnh và trong bài
Ảnh sinh hoạt hiếm khi chỉ có một người. Một tấm ảnh lớp đi tham quan có bốn mươi gương mặt; nếu ba gia đình không đồng ý, ban biên tập phải chọn ảnh khác, chụp lại, hoặc chọn ảnh từ phía sau. Vì vậy người chụp ảnh của ban biên tập nên có danh sách học sinh chưa có đồng ý đăng ảnh trước khi đi chụp, và ưu tiên góc máy không rõ mặt khi chụp đông người.
Thầy cô, nhân viên và cha mẹ xuất hiện trong ảnh hoặc được phỏng vấn cũng cần được hỏi ý, dù là người lớn. Với họ, một lời đồng ý bằng tin nhắn hay ghi chép có ngày tháng thường đủ, nhưng vẫn nên lưu lại.
Bài viết của một học sinh có thể kể về một bạn khác hay một người trong gia đình. Nếu chi tiết đủ để người đọc nhận ra người đó, cần đồng ý của người đó hoặc của cha mẹ bạn đó. Cách đơn giản hơn là đổi tên, bỏ chi tiết nhận diện, và nói rõ với tác giả lý do.
Lưu phiếu đồng ý
Phiếu đồng ý có giá trị khi tìm được lúc cần. Mỗi số tập san nên có một bì hồ sơ riêng, ghi tên số và năm học, chứa toàn bộ phiếu đồng ý, ghi chú rút lại, và danh sách bài đã đăng kèm tình trạng đồng ý. Bì hồ sơ cất cùng bản lưu trữ của số đó trong tủ do nhà trường quản lý.
Nếu nhà trường dùng phiếu điện tử, tệp lưu ở nơi do nhà trường quản lý, không ở điện thoại hay tài khoản cá nhân của thành viên ban biên tập. Khi thành viên ra trường, phiếu vẫn ở lại.
Bản thân phiếu chứa thông tin cá nhân, nên cũng cần được bảo vệ: không để trên bàn chung, không chụp ảnh gửi qua nhóm chat, chỉ người phụ trách được mở. Thời gian lưu nên do nhà trường quy định, ít nhất bằng thời gian lưu bản tập san có liên quan.
Đầu mỗi năm học, người lưu trữ của ban biên tập nên rà một lượt: phiếu nào đã hết phạm vi áp dụng, học sinh nào đã rút lại đồng ý, bản điện tử nào cần gỡ theo yêu cầu. Việc rà này mất khoảng một buổi nhưng giúp ban biên tập năm mới không vô tình dùng lại ảnh cũ của một bạn đã rút đồng ý, chuyện hay xảy ra khi làm số kỷ niệm có trang nhìn lại các năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp từ phía sau có cần phiếu đồng ý không?
Ảnh không rõ mặt và không kèm tên thì rủi ro thấp hơn nhiều, và nhiều trường không đòi phiếu riêng. Tuy vậy, nếu người trong ảnh vẫn nhận ra được qua dáng, đồng phục có tên, hoặc chú thích, nên coi như ảnh rõ mặt.
Một phiếu cho cả năm học có được không?
Được, nhiều trường làm vậy cho gọn. Phiếu cần ghi rõ áp dụng cho các số trong năm học nào, các kênh phát hành nào, và cha mẹ có thể đổi ý bất cứ lúc nào bằng cách báo giáo viên chủ nhiệm.
Cha mẹ ly thân, chỉ một người ký có đủ không?
Thường chữ ký của cha hoặc mẹ đang trực tiếp chăm sóc được nhà trường chấp nhận cho sinh hoạt thông thường. Nếu biết gia đình có tranh chấp, nhà trường nên hỏi ý kiến cấp quản lý hoặc người có chuyên môn pháp lý trước khi đăng ảnh, tên của con.
Học sinh đồng ý nhưng cha mẹ không đồng ý thì sao?
Không đăng phần mà cha mẹ không đồng ý. Có thể bàn với học sinh phương án khác, như đăng bài mà không ghi tên. Ngược lại, cha mẹ đồng ý mà học sinh đủ lớn không muốn, nhà trường cũng nên tôn trọng ý của các em.
Tập san chỉ phát trong lớp có cần phiếu không?
Nếu chỉ đọc trong lớp và không có ảnh rõ mặt, nhiều trường coi là sinh hoạt lớp. Khi bản đó được chụp lại gửi nhóm phụ huynh hay đưa ra ngoài, nên có phiếu, vì phạm vi đã rộng hơn và khó kiểm soát.
Nhà trường có được dùng ảnh trong tập san để quảng bá tuyển sinh không?
Đây là mục đích khác với tập san và cần đồng ý riêng, ghi rõ việc dùng để quảng bá. Phiếu đồng ý đăng tập san không tự động bao gồm việc dùng cho tờ rơi, trang tuyển sinh hay quảng cáo.