Bản tin được trích một phần tác phẩm của người khác mà không phải xin phép, không phải trả tiền, nếu phần trích phục vụ việc giới thiệu, bình luận hay minh hoạ, không làm sai ý tác giả, có ghi tên tác giả và nguồn, và không trích nhiều tới mức thay thế được tác phẩm gốc. Đó là tinh thần chung của quy định về trích dẫn trong Luật Sở hữu trí tuệ. Không có con số "được trích tối đa bao nhiêu chữ"; giới hạn nằm ở mục đích và tỉ lệ.
Với người làm nguyệt san, trích dẫn là việc hằng tháng: dẫn một câu trong sách cho mục góc đọc, trích phát biểu của giám đốc trong buổi tổng kết, dẫn số liệu từ một báo cáo. Bài này đi qua điều kiện của trích dẫn hợp lý, cách ghi nguồn cho từng loại, những kiểu trích hay sai, và cách gom nguồn về cuối mỗi số cho gọn.
Bốn điều kiện của một trích dẫn hợp lý
Có mục đích rõ ngoài việc lấp chỗ trống. Trích để bình luận, giới thiệu, phân tích hay minh hoạ cho điều bản tin đang nói. Câu trích phải là một phần của lập luận, bỏ nó đi thì đoạn văn của bạn hụt ý. Một trang bản tin chỉ gồm đoạn trích dài của người khác, không có lời nào của ban biên tập, khó gọi là trích dẫn.
Không làm sai ý tác giả. Cắt câu ra khỏi ngữ cảnh khiến tác giả như nói điều ngược lại là vi phạm cả quyền nhân thân của họ, và cũng là lỗi biên tập nặng. Nếu bỏ bớt chữ ở giữa câu trích, đánh dấu chỗ bỏ bằng dấu ba chấm trong ngoặc, và chắc chắn phần bỏ không đổi nghĩa.
Ghi tên tác giả và nguồn. Người đọc phải biết câu đó của ai, nằm ở đâu: tên tác giả, tên tác phẩm hay ấn phẩm, thời điểm. Ghi nguồn là điều kiện để trích dẫn được coi là hợp lý, không phải phép lịch sự tuỳ chọn.
Không trích nhiều tới mức thay thế tác phẩm. Nếu người đọc bản tin không còn lý do tìm đọc bản gốc vì đã đọc gần hết ở bản tin, phần trích đã quá đà. Với bài thơ ngắn, trích hai câu đã là một phần lớn; với cuốn sách vài trăm trang, một đoạn văn vẫn là phần nhỏ. Tỉ lệ so với tác phẩm quan trọng hơn số chữ tuyệt đối.
Trích bao nhiêu là vừa: vì sao luật không cho con số
Người làm bản tin hay hỏi một con số an toàn: ba trăm chữ, mười phần trăm, một đoạn. Luật Sở hữu trí tuệ không đưa ra con số nào như thế, và những con số truyền tai trên mạng đều không có cơ sở. Lý do là cùng một độ dài có thể hợp lý ở chỗ này và quá đà ở chỗ khác. Trích ba câu trong một bài phân tích dài để bình luận là bình thường; trích ba câu là trọn một bài thơ tứ tuyệt thì đã là đăng lại cả bài.
Một cách tự kiểm thực tế gồm ba câu hỏi. Thứ nhất, nếu bỏ đoạn trích, đoạn văn của bạn còn nói được điều cần nói không? Nếu vẫn nói được, có lẽ đoạn trích dài hơn cần thiết. Thứ hai, phần trích có phải là "phần hay nhất", phần cốt lõi khiến người ta tìm đọc tác phẩm không? Lấy đúng phần cốt lõi thì dù ngắn cũng dễ gây thiệt cho tác giả. Thứ ba, nếu tác giả đọc bản tin của bạn, họ thấy được giới thiệu hay thấy bị lấy mất?
Khi câu trả lời lưng chừng, có hai lối ra: rút ngắn đoạn trích và diễn giải phần còn lại bằng lời của bạn, hoặc xin phép tác giả. Với một bản tin cộng đồng hay nội bộ, xin phép thường nhanh hơn người ta tưởng, và người được hỏi thường quý ấn phẩm đã hỏi họ.
Ghi nguồn cho từng loại: mẫu gọn dùng trong bản tin
Bản tin không phải luận văn, không cần định dạng trích dẫn học thuật. Điều cần là người đọc tra ra được nguồn. Bảng dưới gợi ý cách ghi gọn cho các loại hay gặp, ví dụ đều là giả định.
| Loại nguồn | Thông tin tối thiểu | Cách ghi gợi ý trong bản tin |
|---|---|---|
| Sách | Tác giả, tên sách, nhà xuất bản, năm | Theo tác giả Nguyễn Văn A trong cuốn "Tên sách" (Nhà xuất bản X, năm xuất bản) |
| Bài báo, bài trên trang tin | Tác giả nếu có, tên ấn phẩm, ngày đăng | Bài "Tên bài" của tác giả B, đăng trên tên ấn phẩm, tháng và năm |
| Phát biểu tại cuộc họp, sự kiện | Người nói, chức danh, dịp nói, ngày | Ông C, trưởng ban quản trị, phát biểu tại hội nghị cư dân ngày tháng |
| Bài trên mạng xã hội | Tên tài khoản hoặc tên người, nền tảng ở dạng chung, ngày đăng | Chia sẻ của chị D trên trang cá nhân, ngày tháng, trích với sự đồng ý của người viết |
| Số liệu thống kê | Đơn vị công bố, tên báo cáo, kỳ số liệu | Theo báo cáo năm của đơn vị E, số liệu tính tới hết quý |
| Văn bản quy định | Loại văn bản, cơ quan ban hành, thời điểm | Theo thông báo của uỷ ban phường ngày tháng về lịch thu gom rác |
Với bản in, ghi nguồn ngay trong câu hoặc cuối đoạn là đủ. Với bản điện tử, có thể thêm đường dẫn tới bài gốc ở cuối mục, nhưng vẫn ghi tên nguồn bằng chữ vì đường dẫn có thể chết sau vài tháng, còn bản tin thì được lưu nhiều năm.
Chữ "theo nguồn tin" hay "theo một chuyên gia" không phải là ghi nguồn. Nếu không thể nêu tên vì lý do chính đáng, ví dụ người nói xin giấu tên, ban biên tập vẫn phải biết người đó là ai và ghi lại trong hồ sơ của số.
Trích lời người nói: nguyên văn hay thuật lại
Trong bản tin, phần lớn trích dẫn là lời người thật: giám đốc phát biểu, tổ trưởng tổ dân phố nhắc nhở, cô hiệu trưởng chúc mừng. Có hai cách đưa vào bài. Trích nguyên văn đặt trong ngoặc kép, phải đúng từng chữ người đó nói hoặc viết. Thuật lại không có ngoặc kép, dùng các cụm như "ông cho biết", "bà nhấn mạnh", và được phép diễn đạt lại miễn giữ đúng ý.
Lỗi hay gặp là đặt trong ngoặc kép một câu mà người viết đã gọt lại cho mượt. Người được trích đọc thấy câu không phải của mình, nhất là khi câu đã được làm cho mạnh hơn, và đó là lý do phổ biến nhất của những yêu cầu đính chính trong bản tin nội bộ. Nếu cần sửa câu nói cho dễ đọc, hãy chuyển sang thuật lại, hoặc gửi đoạn trích cho người nói duyệt trước khi phát hành.
Với lời nói trong cuộc họp kín, buổi trò chuyện riêng, hay tin nhắn trong nhóm chat, cần hỏi trước khi trích, kể cả khi người nói là người trong đơn vị. Không ai muốn một câu nói vui trong bữa trưa xuất hiện trong bản tin gửi cả công ty. Quy tắc đơn giản: chỉ trích lời nói ở nơi mà người nói biết rằng mình đang phát biểu cho nhiều người nghe, hoặc đã đồng ý cho trích.
Trích ảnh, biểu đồ và bảng số liệu của người khác
Trích dẫn không chỉ áp cho chữ. Một bản tin muốn bình luận về một bức ảnh báo chí, một biểu đồ trong báo cáo ngành hay một bảng so sánh trong sách cũng có thể dùng lại một phần tác phẩm đó theo tinh thần trích dẫn hợp lý. Khó ở chỗ ảnh và biểu đồ thường là một tác phẩm trọn vẹn: không có cách nào trích "một phần nhỏ" của một tấm ảnh mà vẫn giữ được ý. Vì vậy với hình ảnh, ngưỡng an toàn hẹp hơn nhiều so với chữ.
Cách làm thận trọng là tách phần dữ liệu khỏi phần trình bày. Con số trong một biểu đồ là dữ liệu, không được bảo hộ quyền tác giả; cách vẽ, màu sắc, bố cục của biểu đồ là công sức của người vẽ. Bản tin có thể lấy các con số cần thiết, ghi rõ nguồn và kỳ số liệu, rồi tự vẽ lại một biểu đồ đơn giản bằng công cụ của mình. Với bảng số liệu, chỉ lấy vài dòng liên quan tới người đọc của bạn thay vì chụp nguyên bảng.
Với ảnh, nếu bản tin thật sự cần bình luận về chính bức ảnh, ví dụ mục học làm bản tin phân tích cách một ảnh sự kiện được chụp, nên xin phép người chụp hoặc ấn phẩm đã đăng ảnh. Còn nếu ảnh chỉ để minh hoạ cho chủ đề, đó không còn là trích dẫn mà là dùng ảnh, và áp các nguyên tắc về dùng ảnh: tự chụp, ảnh có giấy phép, hoặc ảnh đã được đồng ý.
Những kiểu trích hay sai trong bản tin
Phần lớn lỗi trích dẫn không đến từ ý xấu mà từ vội và từ thói quen. Danh sách dưới đây là những lỗi người làm bản tin hay gặp nhất, đọc lướt trước khi gửi bản thảo cho người duyệt:
- Trích câu nổi tiếng gán cho danh nhân mà không kiểm. Nhiều câu lan truyền trên mạng chưa từng được người đó nói hay viết; không tìm được tác phẩm gốc thì đừng gán tên.
- Trích qua trung gian mà ghi như trích trực tiếp: đọc câu trích trong một bài báo rồi ghi như mình đọc từ cuốn sách gốc. Nếu chưa xem bản gốc, ghi "dẫn theo" bài báo đó.
- Cắt mất phần điều kiện của câu: "phương pháp này hiệu quả" trong khi câu gốc là "phương pháp này hiệu quả với nhóm nhỏ dưới mười người".
- Ghép hai câu ở hai chỗ khác nhau thành một câu trích liền mạch.
- Trích số liệu nhưng bỏ kỳ số liệu, khiến con số cũ được đọc như số mới.
- Chụp nguyên một trang sách hay một bảng biểu đặt vào bản tin thay vì trích phần cần thiết.
- Để câu trích dài hơn phần bình luận của bản tin, khiến trang đó thực chất là đăng lại.
Một mẹo nhỏ: khi soát bài, tô màu mọi đoạn trong ngoặc kép và đối chiếu từng đoạn với nguồn. Việc này mất vài phút nhưng bắt được phần lớn các lỗi trên.
Lập mục "Nguồn trong số này" ở cuối mỗi số
Gom nguồn về một chỗ giúp trang chính gọn và giúp ban biên tập kiểm lại dễ dàng. Cách làm:
- Trong lúc viết, mỗi khi dùng một nguồn, ghi ngay vào một danh sách nháp kèm mục nào dùng.
- Trước khi dàn trang, đối chiếu danh sách nháp với bản thảo: nguồn nào có trong bài mà chưa có trong danh sách, và ngược lại.
- Ghi mục nguồn theo thứ tự xuất hiện trong số, mỗi nguồn một dòng theo mẫu gọn ở bảng phía trên.
- Ghi riêng các ảnh, minh hoạ, bản đồ có nguồn ngoài, kèm tên tác giả và tình trạng cho phép.
- Với lời phát biểu nội bộ, không cần đưa vào mục nguồn công khai, nhưng lưu trong hồ sơ của số: ai nói, dịp nào, ai duyệt câu trích.
- Lưu bản danh sách nguồn cùng tệp gốc của số để khi có ai hỏi lại, ban biên tập tra được ngay.
Mục nguồn cuối số còn có tác dụng phụ: người đọc thích tìm đọc thêm sẽ có sẵn danh sách, và bản tin trông nghiêm túc hơn. Với bản tin một trang, có thể thu gọn thành vài dòng chữ nhỏ ở chân trang.
Câu hỏi thường gặp
Trích dẫn trong bản tin có bắt buộc phải xin phép tác giả không?
Không, nếu đáp ứng các điều kiện của trích dẫn hợp lý: phục vụ bình luận hoặc minh hoạ, không làm sai ý, có ghi tác giả và nguồn, không trích quá mức. Khi phần trích dài, là phần cốt lõi của tác phẩm, hoặc không có lời bình nào kèm theo, nên xin phép cho chắc.
Trích lời bài hát, câu thơ cho mục chúc mừng có được không?
Một hai câu thơ hay lời hát dùng để mở đầu lời chúc thường được chấp nhận nếu ghi tên tác giả. Nhưng với bài thơ rất ngắn, vài câu đã là phần lớn tác phẩm. Tránh in trọn bài thơ hay trọn lời bài hát khi chưa được phép.
Có cần ghi nguồn khi trích văn bản quy định của nhà nước không?
Văn bản pháp luật và văn bản hành chính không được bảo hộ quyền tác giả, nhưng vẫn nên ghi tên văn bản, cơ quan ban hành và thời điểm. Lý do không phải pháp lý mà là chính xác: người đọc cần biết quy định đó là của ai và còn hiệu lực hay không.
Trích phát biểu của lãnh đạo có cần gửi người đó duyệt không?
Không bắt buộc với lời phát biểu công khai, nhưng nên làm với câu trích nguyên văn, nhất là khi ghi lại từ trí nhớ hoặc ghi chép tay. Gửi đúng đoạn trích, không gửi cả bài, và hẹn thời hạn phản hồi để không làm chậm lịch phát hành.
Người được phỏng vấn xin giấu tên thì ghi nguồn thế nào?
Có thể ghi theo vai trò chung như "một công nhân ca đêm" hay "một phụ huynh lớp năm", miễn không đủ chi tiết để người khác đoán ra. Ban biên tập vẫn phải biết người đó là ai và giữ ghi chép riêng. Chỉ giấu tên khi có lý do chính đáng.
Dẫn số liệu từ một bài báo đã dẫn lại từ báo cáo khác thì ghi nguồn nào?
Tốt nhất là tìm báo cáo gốc và ghi theo báo cáo đó, kèm kỳ số liệu. Nếu không tìm được, ghi rõ "dẫn theo" bài báo, để người đọc biết bạn chưa đối chiếu với nguồn gốc. Con số qua nhiều lần dẫn lại rất hay bị sai đơn vị hoặc sai năm.