NguyetSan.comNguyệt San
Bản quyền, dữ liệu và quy định xuất bản

Đăng lại bài viết của người khác trong bản tin: tóm tắt, trích đoạn hay xin phép

Chép nguyên bài báo hay bài chia sẻ vào bản tin là dùng tác phẩm của người khác. Ba cách đưa bài hay tới người đọc mà vẫn đúng luật và tử tế với tác giả.

Two colleagues in a Hà Nội company pantry comparing blank sheets of paper side by side, one pointing with a pen, faces out of frame, warm afternoon light

Chép nguyên một bài báo, một bài chia sẻ trên mạng hay một chương sách vào bản tin là sao chép tác phẩm, và việc này cần sự cho phép của chủ sở hữu, dù bản tin phát miễn phí. Cách làm phổ biến mà vẫn đúng là tóm tắt bằng lời của mình và chỉ người đọc tới bài gốc, hoặc trích một đoạn ngắn để bình luận. Khi thật sự muốn đăng nguyên văn, hãy xin phép và ghi rõ đã được đồng ý.

Mục "đọc gì tháng này" hay "bài hay nên xem" là một trong những phần được ưa nhất của nguyệt san, vì người đọc tin vào con mắt chọn bài của ban biên tập. Bài này giúp bạn giữ mục đó mà không biến bản tin thành nơi chép lại công sức của người khác: phân biệt cái gì được bảo hộ, cái gì không, và viết lời xin phép sao cho tác giả dễ gật đầu.

Vì sao chép nguyên bài vẫn là vấn đề khi bản tin không bán

Luật Sở hữu trí tuệ trao cho chủ sở hữu quyền tác giả độc quyền sao chép, phân phối và truyền đạt tác phẩm tới công chúng. Khi bạn dán nguyên một bài viết vào bản tin rồi in hai trăm bản cho nhân viên, bạn đã sao chép và phân phối. Khi bạn gửi bản điện tử qua thư hoặc nhóm chat, bạn đã truyền đạt tới một nhóm người. Luật không hỏi bản tin có thu tiền hay không ở bước xác định hành vi; câu hỏi lợi nhuận chỉ ảnh hưởng tới mức thiệt hại khi có tranh chấp.

Ngoài chuyện pháp lý còn chuyện tử tế. Một bài báo hay là kết quả của nhiều ngày gặp người, kiểm chứng, viết và sửa. Tờ báo sống nhờ người đọc vào trang của họ. Bản tin chép nguyên bài lấy đi đúng thứ đó. Một tác giả viết blog có thể rất vui khi bài được giới thiệu, nhưng thường không vui khi thấy bài mình nằm trọn trong ấn phẩm của người khác mà không ai hỏi.

Thói quen chép nguyên bài cũng làm bản tin kém đi. Người đọc nhận ra ngay khi một trang có giọng văn khác hẳn phần còn lại, và họ tự hỏi ban biên tập thật ra đã viết được gì. Một đoạn tóm tắt ba câu bằng giọng của bản tin, kèm lý do vì sao bài này đáng đọc với chính người trong cơ quan hay khu phố, thường có giá trị hơn nguyên bài gốc.

Ba cách đưa bài hay của người khác tới người đọc

Không phải lúc nào cũng cần xin phép. Phần lớn nhu cầu của mục "bài hay tháng này" giải quyết được bằng hai cách đầu trong bảng, cách thứ ba để dành cho bài thật sự cần nguyên văn.

Cách làmKhi nào hợpViệc cần làm
Tóm tắt bằng lời của mình, chỉ tới bài gốcBài dài, bài chuyên môn, bài báo người đọc tự tìm đượcViết lại ý chính bằng câu chữ mới, nêu tên tác giả, tên ấn phẩm hay trang đăng, thời điểm đăng
Trích một đoạn ngắn kèm bình luậnKhi bản tin cần bàn về chính câu chữ đó, ví dụ một quy định mới được một bài báo giải thích rõTrích vừa đủ cho mục đích bình luận, để trong ngoặc kép, ghi tác giả và nguồn, không cắt làm sai ý
Đăng nguyên vănBài ngắn của người quen, bài chuyên gia viết cho cộng đồng, bài mà người đọc của bạn khó tiếp cậnXin phép chủ sở hữu, ghi "đăng lại với sự đồng ý của tác giả", giữ nguyên nội dung hoặc thống nhất chỗ cắt

Lưu ý chủ sở hữu bài báo đăng trên một tờ báo thường là tờ báo hoặc tác giả tuỳ thoả thuận giữa họ, nên khi xin phép đăng lại bài báo, hỏi thẳng toà soạn là đường ngắn nhất. Với bài trên trang cá nhân, tác giả thường là người đăng, nhưng nên hỏi lại vì có người chia sẻ bài của người khác.

Tóm tắt không có nghĩa là xào lại từng câu bằng từ đồng nghĩa. Một bản "viết lại" giữ nguyên bố cục, ví dụ và lập luận của bài gốc chỉ đổi chữ vẫn có thể bị coi là phái sinh từ tác phẩm đó. Tóm tắt đúng nghĩa là vài câu nêu kết luận chính bằng cách nói của bạn.

Viết đoạn tóm tắt cho mục "bài hay tháng này"

Một đoạn giới thiệu tốt dài khoảng sáu đến mười câu, đọc xong người đọc biết bài gốc nói gì, có đáng tìm đọc không, và vì sao ban biên tập chọn nó. Trình tự gợi ý:

  1. Đọc trọn bài gốc ít nhất một lần, không tóm tắt từ tiêu đề và đoạn mở.
  2. Gập bài lại, viết ra ba ý chính bằng lời của mình. Nếu không viết được mà không nhìn, nghĩa là chưa hiểu đủ để giới thiệu.
  3. Thêm một câu nối bài đó với người đọc của bản tin: vì sao người trong xưởng, trong khu phố, trong lớp nên quan tâm.
  4. Nêu tên tác giả, tên ấn phẩm hoặc trang đăng, tháng đăng, để người đọc tự tìm được bài gốc.
  5. Nếu dùng một câu nguyên văn của bài gốc, để trong ngoặc kép và chỉ một câu ngắn đắt nhất.
  6. Đọc lại so với bài gốc: có câu nào của bạn khiến tác giả nói điều họ không nói không? Có con số nào bị chép sai không?
  7. Nếu bài gốc là bài phân tích dài, ghi rõ "đây là tóm tắt của ban biên tập" để người đọc không nhầm đó là toàn bộ lập luận.

Một ví dụ giả định: thay vì dán nguyên bài báo về cách phòng say nắng cho công nhân làm ngoài trời, bản tin của một xưởng cơ khí viết năm câu tóm tắt các dấu hiệu cần để ý, thêm một câu nhắc chỗ đặt bình nước của xưởng, rồi ghi tên tác giả và tờ báo. Người đọc được đúng thứ họ cần, tờ báo vẫn được nhắc tên, và không ai phải xin phép ai.

Thứ không được bảo hộ, và cái bẫy nằm ngay cạnh

Văn bản pháp luật và văn bản hành chính. Luật Sở hữu trí tuệ để các văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính, văn bản thuộc lĩnh vực tư pháp và bản dịch chính thức của chúng nằm ngoài phạm vi bảo hộ quyền tác giả. Bản tin dẫn nguyên văn một thông báo của phường hay một điều khoản quy định là được, miễn ghi đúng tên văn bản và cơ quan ban hành. Nhưng bài báo giải thích văn bản đó là tác phẩm của người viết.

Tin tức thời sự thuần tuý đưa tin. Luật cũng không bảo hộ tin tức thời sự chỉ mang tính đưa tin: sự việc xảy ra lúc nào, ở đâu, ai liên quan. Bạn được tự viết lại sự việc đó. Cái được bảo hộ là cách một tờ báo kể sự việc ấy: câu chữ, bố cục, ảnh, phỏng vấn. Chép nguyên văn bản tin của tờ báo vẫn là chép tác phẩm.

Ý tưởng, số liệu, phương pháp. Ý tưởng, khái niệm, phương pháp, số liệu không được bảo hộ quyền tác giả, nên một con số thống kê có thể dẫn lại. Tuy vậy, một bảng số liệu được trình bày công phu hay một biểu đồ do người khác vẽ có thể là tác phẩm. Dẫn con số kèm nguồn gốc của nó là đủ, đừng chụp nguyên bảng.

Thông cáo báo chí. Thông cáo được soạn ra để các nơi đăng lại, nên dùng trong bản tin hầu như không ai phản đối. Dù vậy, nên ghi rõ "theo thông cáo của" đơn vị phát hành, để người đọc phân biệt đâu là lời của đơn vị đó và đâu là nhận xét của ban biên tập.

Bài của người trong nhà: nhân viên, thành viên, học sinh

Bản tin nội bộ hay lấy bài từ chính người trong đơn vị: một kỹ sư viết trên trang cá nhân về chuyến đi công tác, một cô giáo đăng bài cảm nhận ngày khai giảng, một cụ trong dòng họ viết hồi ký ngắn. Vì là người quen, ban biên tập thường đăng luôn rồi báo sau. Cách làm đó tuy không ác ý nhưng có hai rủi ro. Thứ nhất, người viết có thể không muốn bài đó xuất hiện trước sếp, trước đồng nghiệp, hay trước cả dòng họ. Thứ hai, bài đăng trên trang cá nhân có thể nhắc người khác theo cách hợp với bạn bè nhưng không hợp với một ấn phẩm của tổ chức.

Bài do nhân viên viết theo nhiệm vụ được giao, chẳng hạn trưởng phòng được giao viết mục tin của phòng mình, thì theo nguyên tắc chung của Luật Sở hữu trí tuệ, tổ chức giao việc thường là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi có thoả thuận khác. Còn bài nhân viên viết ngoài công việc, trên trang riêng, là tài sản của họ. Ranh giới này không phải lúc nào cũng rõ, nên cách tốt nhất vẫn là một tin nhắn hỏi trước.

Với bài của học sinh hay trẻ em trong dòng họ, ngoài sự đồng ý của các em còn cần cha mẹ hoặc người giám hộ biết và đồng ý, nhất là khi bài có tên thật, ảnh, hay kể chuyện gia đình. Danh mục tập san trường học của trang có bài riêng về chuyện này.

Lời xin phép đăng lại: viết sao cho tác giả dễ gật đầu

Một lời xin phép tốt ngắn, nói rõ bản tin là gì, dùng bài ở đâu, và cho tác giả quyền chọn. Những ý nên có trong tin nhắn hoặc thư:

  • Giới thiệu bản tin trong một câu: của đơn vị nào, gửi cho ai, khoảng bao nhiêu người đọc, in hay điện tử.
  • Nêu đúng bài muốn đăng, kèm tiêu đề và thời điểm tác giả đăng, để không nhầm.
  • Nói rõ cách dùng: đăng nguyên văn hay cắt bớt (nếu cắt thì cắt đoạn nào), có đổi tiêu đề không, có kèm ảnh của tác giả không.
  • Nói rõ phạm vi: chỉ số tháng này hay được giữ trong kho lưu trữ bản điện tử, có đưa vào số tổng kết cuối năm không.
  • Hỏi tác giả muốn được ghi tên thế nào: tên thật, bút danh, kèm chức danh hay không.
  • Nói thật về chuyện nhuận bút: có trả, có quà cảm ơn, hay bản tin không có ngân sách. Đừng để tác giả tự suy đoán.
  • Cho phép từ chối dễ dàng: một câu kiểu "nếu bạn không tiện, ban biên tập hoàn toàn hiểu" giúp tác giả không thấy bị ép.

Khi tác giả đồng ý, lưu tin nhắn hoặc thư vào hồ sơ của số đó, và ghi dưới bài "đăng lại với sự đồng ý của tác giả". Dòng chữ này vừa minh bạch với người đọc, vừa nhắc chính ban biên tập rằng bài này có chủ, không được tự ý sửa hay dùng lại ngoài phạm vi đã hỏi.

Khi tác giả phàn nàn hoặc không liên lạc được

Nếu đã lỡ đăng mà tác giả lên tiếng, cách xử lý giống như với ảnh: cảm ơn họ đã báo, hỏi họ muốn gì, rồi làm ngay phần làm được. Với bản điện tử có thể gỡ hoặc thay bằng đoạn tóm tắt; với bản in đã phát, có thể nêu tên tác giả và lời xin lỗi ở số sau. Ghi lại mọi trao đổi. Nếu tác giả đưa ra yêu cầu bồi thường hoặc có dấu hiệu tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi hứa hẹn gì.

Trường hợp muốn đăng một bài cũ mà không tìm được tác giả, ví dụ bài viết tay của một người trong dòng họ đã mất từ lâu, việc đăng nguyên văn vẫn cần người thừa kế đồng ý nếu tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ. Hãy hỏi những người thân gần nhất, ghi lại ai đã đồng ý, và nói rõ trong bản tin rằng bài được đăng với sự đồng ý của gia đình. Nếu không hỏi được ai, cách an toàn là kể lại nội dung bằng lời của ban biên tập thay vì đăng nguyên văn.

Câu hỏi thường gặp

Chia sẻ đường dẫn bài báo trong bản tin điện tử có cần xin phép không?

Chỉ dẫn người đọc tới bài gốc, kèm một câu giới thiệu bằng lời của bạn, thường không phải là sao chép tác phẩm nên không cần xin phép. Điều cần tránh là chép nội dung bài vào bản tin rồi để đường dẫn ở cuối như một cách hợp thức hoá.

Dịch một bài báo nước ngoài rồi đăng vào bản tin có được không?

Bản dịch là tác phẩm phái sinh, cần sự đồng ý của chủ sở hữu bài gốc. Nếu chỉ muốn chia sẻ nội dung, hãy tóm tắt bằng tiếng Việt vài ý chính và ghi nguồn. Đăng nguyên bản dịch mà chưa xin phép vẫn là dùng tác phẩm của người khác, dù bạn bỏ công dịch.

Bài đăng trên trang của cơ quan nhà nước có được chép nguyên văn không?

Văn bản pháp luật và văn bản hành chính nằm ngoài phạm vi bảo hộ quyền tác giả, nên có thể dẫn nguyên văn. Còn bài tin, bài phóng sự, ảnh do bộ phận truyền thông của cơ quan đó làm vẫn là tác phẩm. Hãy tóm tắt hoặc xin phép nếu muốn đăng nguyên bài.

Có thể đăng lại bài cũ của chính bản tin mình ở số mới không?

Được, nếu bài do người của ban biên tập viết theo nhiệm vụ. Nếu bài là của cộng tác viên hay người ngoài, kiểm lại lời đồng ý lúc trước có cho dùng lại không. Nhiều lời đồng ý chỉ nói tới một số cụ thể, khi đó nên hỏi lại một câu cho chắc.

Tóm tắt lại bài người khác bằng công cụ AI có an toàn hơn không?

Không hẳn. Công cụ tóm tắt đôi khi giữ nguyên nhiều câu của bài gốc hoặc diễn đạt sai ý tác giả. Nếu dùng, bạn vẫn phải đọc bài gốc, sửa lại bằng giọng của bản tin, kiểm từng con số, và ghi tên tác giả, tên ấn phẩm như khi tự viết.

Bài thơ, câu chuyện lan truyền trên mạng không rõ tác giả thì đăng được không?

Không rõ tác giả không có nghĩa là không có tác giả. Những bài lan truyền thường bị gán nhầm tên hoặc bị sửa qua nhiều lần chia sẻ. Nếu không tìm được người viết, tốt nhất đừng đăng nguyên văn; có thể kể lại ý chính và ghi rõ chưa xác định được tác giả.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138