NguyetSan.comNguyệt San
Bản quyền, dữ liệu và quy định xuất bản

Dùng ảnh trên mạng cho bản tin: ảnh nào được đăng, ảnh nào phải xin phép

Ảnh tìm thấy trên mạng không phải ảnh tự do. Cách chọn nguồn ảnh an toàn cho bản tin tháng, đọc giấy phép, ghi tên tác giả và lập sổ ảnh mỗi số.

Vietnamese editor at a wooden desk in a Huế office scrolling through blank photo thumbnails on a laptop, hand on the mouse, seen from behind, soft morning light

Một tấm ảnh hiện ra trên công cụ tìm kiếm vẫn có chủ. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả với một bức ảnh phát sinh ngay khi người chụp bấm máy và lưu lại, không cần đăng ký ở đâu, không cần ghi ký hiệu bản quyền. Vì vậy câu hỏi đúng khi làm bản tin không phải là "ảnh này có bị khoá không" mà là "ai cho phép mình dùng ảnh này, và cho phép tới đâu".

Bài này dành cho người làm nguyệt san, bản tin nội bộ, tập san hay bản tin khu phố, những người thường cần một tấm ảnh minh hoạ trong mười phút trước giờ gửi. Phần dưới xếp các nguồn ảnh theo mức an toàn, chỉ ra chỗ hay hiểu nhầm về việc ghi tên tác giả, và đưa một cách lập sổ ảnh đơn giản để số nào cũng trả lời được câu hỏi ảnh lấy từ đâu.

Ảnh tìm thấy trên mạng không phải ảnh tự do

Nhiều người làm bản tin nghĩ rằng ảnh đã đăng công khai thì ai cũng dùng được, nhất là khi bản tin phát miễn phí, chỉ gửi trong cơ quan hay trong nhóm cư dân. Cách nghĩ này sai ở gốc. Công khai một tấm ảnh nghĩa là tác giả cho người khác xem, không phải cho người khác đem đi đăng lại. Việc bản tin không thu tiền cũng không biến hành vi sao chép thành hợp pháp; nó chỉ có thể làm thiệt hại nhỏ hơn nếu xảy ra tranh chấp.

Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam, ban hành năm 2005 và đã sửa đổi nhiều lần, coi ảnh chụp là tác phẩm nhiếp ảnh và bảo hộ cả quyền nhân thân (được đứng tên, được giữ cho tác phẩm không bị xuyên tạc) lẫn quyền tài sản (sao chép, phân phối, truyền đạt tới công chúng). Đăng một tấm ảnh lên bản tin in là sao chép và phân phối; đăng lên bản tin điện tử hay gửi qua nhóm chat là truyền đạt tới công chúng. Cả hai đều thuộc quyền của chủ sở hữu ảnh.

Luật có những trường hợp được dùng không phải xin phép, chẳng hạn trích dẫn hợp lý để bình luận hay minh hoạ, nhưng điều kiện khá chặt và không bao giờ bao trùm kiểu dùng phổ biến nhất của bản tin: lấy một ảnh đẹp làm ảnh đầu bài cho có. Nếu ảnh chỉ để trang trí, hãy coi như cần phép. Cách nghĩ này chặn được phần lớn rắc rối trước khi chúng xảy ra.

Bốn nguồn ảnh cho bản tin, xếp từ an toàn nhất

Không phải nguồn ảnh nào cũng rủi ro như nhau. Bảng dưới xếp bốn nguồn thường gặp theo mức an toàn và chỉ ra việc tối thiểu cần làm với từng nguồn.

Nguồn ảnhMức an toànViệc tối thiểu cần làm
Ảnh do người trong ban biên tập hoặc người của đơn vị tự chụpCao nhấtGhi tên người chụp, thống nhất bằng lời hay bằng tin nhắn rằng ảnh được dùng cho bản tin và các số sau
Ảnh người ngoài gửi tới (cư dân, phụ huynh, khách hàng, cộng tác viên)Cao nếu có lời đồng ý rõHỏi lại "ảnh này bạn chụp phải không, cho đăng lên bản tin in và bản điện tử nhé", lưu câu trả lời
Ảnh từ kho ảnh có giấy phép mở hoặc kho ảnh miễn phíTrung bìnhĐọc điều kiện giấy phép của đúng tấm ảnh, ghi lại đường đi tới ảnh và điều kiện đó trong sổ ảnh
Ảnh lấy từ công cụ tìm kiếm, mạng xã hội, trang tin, trang của đơn vị khácThấpKhông dùng nếu chưa liên hệ được tác giả và có lời cho phép; tìm ảnh thay thế hoặc tự chụp

Nhìn bảng sẽ thấy cách rẻ nhất để có ảnh an toàn là tự chụp. Một bản tin tháng của cơ quan hay khu phố có rất nhiều thứ để chụp: góc làm việc, buổi họp, cây trong sân, món ăn ở bếp tập thể, bàn tay đang làm việc. Ảnh tự chụp có thể không đẹp bằng ảnh kho, nhưng nó đúng với người đọc hơn và không ai đòi quyền.

Với ảnh người ngoài gửi tới, lưu ý người gửi chưa chắc là người chụp. Phụ huynh có thể chuyển tiếp ảnh do thợ chụp của trường làm, cư dân có thể gửi ảnh lấy từ nhóm khác. Câu hỏi "ảnh này ai chụp" mất năm giây nhưng tránh được việc xin nhầm người.

Ghi tên tác giả không thay được việc xin phép

Ghi nguồn là nghĩa vụ, không phải giấy phép. Dòng chữ "Ảnh: sưu tầm" hay "Nguồn: internet" dưới ảnh không cho bạn quyền dùng ảnh, và còn cho thấy ban biên tập không biết ảnh của ai. Ngay cả khi ghi đúng tên người chụp, việc ghi tên chỉ đáp ứng quyền được đứng tên của họ; quyền cho phép đăng lại vẫn nằm trong tay họ.

"Sưu tầm" là chữ nên bỏ khỏi bản tin. Nếu không biết ảnh của ai, bạn không có cách nào xin phép, cũng không có cách nào ghi tên. Ảnh như vậy nên thay bằng ảnh khác. Bản tin bỏ được thói quen ghi "sưu tầm" là bản tin đã đi được nửa đường về bản quyền.

Ghi tên đúng cách khi đã có phép. Đặt tên người chụp ngay dưới ảnh hoặc ở góc ảnh, viết đầy đủ như người chụp muốn (có người dùng bút danh). Với ảnh từ kho có giấy phép mở, ghi thêm tên giấy phép nếu điều kiện của kho yêu cầu. Gom tất cả về cuối số là được, miễn người đọc tra ra ảnh nào của ai.

Không cắt hay chỉnh ảnh làm sai nghĩa. Quyền nhân thân của tác giả gồm cả việc giữ cho tác phẩm không bị sửa đổi, cắt xén theo cách làm hại danh dự của họ. Cắt bớt mép ảnh cho vừa khung thường không sao, nhưng ghép thêm người, đổi màu trời, xoá chi tiết rồi vẫn ghi tên người chụp là việc nên hỏi lại họ trước.

Ảnh kho miễn phí và giấy phép mở: đọc gì trước khi tải

Kho ảnh miễn phí và ảnh có giấy phép mở là lối thoát tốt khi không tự chụp được, nhưng chữ "miễn phí" có nhiều nghĩa. Trước khi tải, đọc điều kiện của chính tấm ảnh, không chỉ dòng giới thiệu ở trang chủ của kho. Những câu cần trả lời:

  • Ảnh có được dùng cho mục đích có liên quan tới kinh doanh không? Bản tin của cửa hàng gửi khách, bản tin của công ty có quảng cáo sản phẩm là mục đích thương mại, kể cả khi bạn không thu tiền người đọc.
  • Có bắt buộc ghi tên tác giả không, ghi theo mẫu nào? Một số giấy phép mở chỉ cho dùng khi ghi đúng tên tác giả và tên giấy phép.
  • Có được chỉnh sửa, cắt ghép không? Có giấy phép cho dùng nguyên trạng nhưng cấm tạo tác phẩm phái sinh.
  • Có điều kiện "chia sẻ tương tự" không, tức là sản phẩm của bạn phải chịu cùng giấy phép?
  • Trong ảnh có người nhận ra được mặt, có nhãn hàng, có công trình kiến trúc đặc biệt không? Giấy phép của người chụp không thay được sự đồng ý của người trong ảnh.
  • Người đăng ảnh lên kho có đúng là tác giả không? Kho mở đôi khi có ảnh do người khác tải lên trái phép; ảnh đẹp bất thường mà tài khoản đăng chỉ có vài tấm là dấu hiệu nên dè chừng.

Điều kiện của kho có thể thay đổi theo thời gian. Vì thế khi tải ảnh, chụp lại trang điều kiện hoặc ghi ngày tải và nội dung chính vào sổ ảnh. Nếu một năm sau có người hỏi, bạn có bằng chứng rằng lúc dùng, ảnh được phép dùng theo cách đó.

Ảnh chụp màn hình, ảnh của đơn vị khác và ảnh sản phẩm

Ba loại ảnh này hay lọt vào bản tin mà ít ai nghĩ tới chuyện quyền. Ảnh chụp màn hình một bài đăng, một trang báo hay một đoạn phim vẫn là bản sao của tác phẩm người khác. Nếu mục đích là bình luận đúng nội dung đó, ví dụ bản tin nội bộ nhắc tới một bài viết về ngành để nhân viên tham khảo, việc trích một phần nhỏ kèm nguồn có thể nằm trong giới hạn trích dẫn hợp lý. Nếu chỉ để làm đẹp trang, hãy thay bằng một câu giới thiệu bằng lời của bạn.

Ảnh từ trang của đơn vị khác, chẳng hạn ảnh một hội thảo do đơn vị bạn cùng tổ chức nhưng do bên kia chụp, cần một lời xin phép dù hai bên là đối tác. Thường thì bên kia vui vẻ đồng ý, nhưng có lời đồng ý thì sau này không ai phải ngượng. Ảnh do cơ quan nhà nước đăng trên trang chính thức cũng là tác phẩm có chủ, chỉ có văn bản hành chính và văn bản pháp luật là nằm ngoài phạm vi bảo hộ quyền tác giả.

Ảnh sản phẩm lấy từ trang của nhà cung cấp hay nhà sản xuất là trường hợp hay gặp ở bản tin cửa hàng. Nhiều nhà cung cấp cho đại lý dùng ảnh trong tài liệu bán hàng, nhưng điều đó phải được nói ra trong hợp đồng hay thư trao đổi, không thể suy diễn. Nếu chưa có, một email hỏi rõ phạm vi được dùng là đủ. Với hàng tự làm, tự chụp vẫn là cách sạch nhất.

Lập sổ ảnh cho mỗi số bản tin

Sổ ảnh là bảng tính hay trang ghi chép đơn giản, mỗi ảnh một dòng. Nó giúp người làm bản tin trả lời trong một phút mọi câu hỏi về nguồn ảnh, kể cả khi người làm số đó đã nghỉ. Cách lập:

  1. Mỗi số bản tin một trang trong sổ, ghi số kỳ và tháng phát hành.
  2. Mỗi ảnh một dòng: ảnh dùng ở mục nào, ai chụp, nhận từ ai, ngày nhận.
  3. Cột "phép dùng": tự chụp, có lời đồng ý (ghi hình thức: tin nhắn, email, giấy ký), hay giấy phép của kho (ghi tên giấy phép và ngày tải).
  4. Cột "người trong ảnh": có người nhận ra mặt không, đã hỏi ý chưa, có trẻ em không.
  5. Cột "phạm vi": chỉ bản in, chỉ bản điện tử, hay cả hai; có được dùng lại ở số sau không.
  6. Lưu kèm tin nhắn đồng ý dưới dạng ảnh chụp hoặc chuyển tiếp vào một hộp thư chung của ban biên tập.
  7. Cuối năm, rà sổ một lượt: ảnh nào chỉ được dùng một lần thì đánh dấu để không vô tình đưa vào số tổng kết hay đặc san.

Sổ ảnh nghe giống thủ tục, nhưng thực tế chỉ thêm khoảng năm phút cho mỗi số. Đổi lại, khi ai đó hỏi "sao lại lấy ảnh của mình", ban biên tập có câu trả lời ngay, không phải lục lại nhóm chat cũ.

Khi lỡ dùng ảnh không có phép

Chuyện này xảy ra cả với ban biên tập cẩn thận: một ảnh do cộng tác viên gửi hoá ra không phải ảnh của họ, hoặc một ảnh kho đã đổi điều kiện. Khi tác giả liên hệ, phản ứng đầu tiên nên là cảm ơn họ đã báo và hỏi họ muốn xử lý thế nào, không phải phân bua rằng bản tin phát miễn phí. Nhiều người chụp chỉ muốn được ghi tên đúng, có người muốn gỡ, có người đề nghị một khoản phí sử dụng.

Với bản tin điện tử, việc gỡ hoặc thay ảnh có thể làm ngay; với bản in đã phát, có thể đính chính ở số sau, ghi tên tác giả và lời xin lỗi ngắn. Ghi lại toàn bộ trao đổi vào sổ ảnh. Nếu yêu cầu đi kèm đòi bồi thường lớn, lời lẽ đe doạ, hoặc bạn không chắc ai mới là tác giả thật, đừng tự trả lời bằng cảm tính. Đây là lúc nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo sổ ảnh và toàn bộ tin nhắn, vì cách xử lý phụ thuộc vào chi tiết từng vụ.

Sau mỗi lần như vậy, ban biên tập nên rút ra một điều chỉnh nhỏ trong quy trình, chẳng hạn bắt buộc hỏi "ảnh này ai chụp" với mọi ảnh gửi tới. Một sự cố nhỏ xử lý tử tế thường không để lại hậu quả; một sự cố lặp lại vì không sửa quy trình mới là điều làm mất uy tín bản tin.

Câu hỏi thường gặp

Bản tin chỉ gửi nội bộ trong công ty thì có cần xin phép dùng ảnh không?

Có. Gửi cho toàn bộ nhân viên vẫn là phân phối hoặc truyền đạt tác phẩm tới một nhóm người, và quyền đó thuộc chủ sở hữu ảnh. Phạm vi nội bộ chỉ làm giảm khả năng bị phát hiện và mức thiệt hại, không làm cho việc dùng ảnh không phép trở thành hợp pháp.

Ghi "Ảnh: sưu tầm" có đủ không?

Không. Chữ "sưu tầm" cho thấy ban biên tập không biết tác giả là ai, nghĩa là chưa xin phép ai cả. Ghi nguồn chỉ là một nghĩa vụ đi kèm khi đã được phép dùng, không thay thế được sự cho phép. Ảnh không rõ tác giả nên được thay bằng ảnh tự chụp hoặc ảnh có giấy phép rõ ràng.

Ảnh do AI tạo ra có dùng cho bản tin được không?

Tình trạng bảo hộ của ảnh do máy tạo ra còn nhiều tranh luận và phụ thuộc điều khoản của từng công cụ. Nếu dùng, hãy đọc điều khoản của công cụ về quyền sử dụng kết quả, tránh tạo ảnh bắt chước phong cách hay nhân vật của tác giả cụ thể, và ghi rõ đó là ảnh minh hoạ để người đọc không tưởng là ảnh thật.

Chụp lại một bức tranh treo ở sảnh cơ quan để đăng bản tin có phải xin phép không?

Bức tranh là tác phẩm mỹ thuật, ảnh chụp nó là bản sao. Nếu tranh chỉ xuất hiện ở hậu cảnh của một ảnh sự kiện thì thường không thành vấn đề. Nếu bức tranh là chủ thể chính của ảnh, nên hỏi ý hoạ sĩ hoặc đơn vị đang giữ quyền với bức tranh trước khi đăng.

Người chụp đồng ý qua tin nhắn có được không?

Được dùng làm bằng chứng, miễn tin nhắn nói rõ ảnh nào, được dùng ở đâu (bản in, bản điện tử, các số sau). Hãy chụp lại tin nhắn và lưu vào sổ ảnh hoặc hộp thư chung, vì tài khoản chat có thể bị xoá. Với việc dùng lâu dài hoặc có trả tiền, nên có văn bản rõ hơn.

Dùng ảnh bản đồ, sơ đồ của đơn vị khác để chỉ đường tới sự kiện có sao không?

Bản đồ và sơ đồ do người khác vẽ cũng có thể được bảo hộ. Cách an toàn là tự vẽ một sơ đồ đơn giản hoặc mô tả đường đi bằng chữ. Nếu muốn dùng sơ đồ có sẵn của đơn vị tổ chức, hãy xin họ cho dùng, thường họ sẵn lòng vì nó giúp khách tới đúng chỗ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138